DİKKAT: Lityum batarya yangınında alevlerin sönmesi, tehlikenin bittiği anlamına gelmez. Yeniden tutuşma ve zehirli gaz riski nedeniyle bataryalara yaklaşmayın;

Telefonlardan elektrikli otomobillere, elektrikli bisikletlerden enerji depolama sistemlerine kadar hayatımızın her alanına giren lityum-iyon bataryalar, ciddi bir yangın riskini de beraberinde getiriyor. Peki, bu bataryalar neden bu kadar zor söndürülüyor?

Günümüzde teknolojik cihazların büyük bölümü, yüksek enerji depolayabilen lityum-iyon bataryalarla çalışıyor. Akıllı telefonlarımız, dizüstü bilgisayarlarımız, elektrikli bisikletlerimiz ve elektrikli otomobillerimiz bu teknolojiden yararlanıyor. Ancak bu küçük ve güçlü enerji kaynakları hasar gördüğünde, aşırı ısındığında veya uygun olmayan koşullarda şarj edildiğinde ciddi bir tehlikeye dönüşebiliyor.

Buradaki asıl sorun yalnızca alevlerin büyüklüğü değil. Lityum-iyon batarya yangınlarında alevleri söndürmek ile bataryanın içindeki tehlikeli reaksiyonu durdurmak aynı şey değildir.

ISIL KAÇAK: BATARYANIN KENDİ KENDİNİ ISITMASI

Lityum-iyon bataryalarda meydana gelebilen en tehlikeli olaylardan biri de ısıl kaçaktır.

Bataryanın içindeki bir hücre aşırı ısındığında, hasar gördüğünde veya kısa devre oluştuğunda kimyasal reaksiyonlar hızlanabilir. Bu reaksiyonlar daha fazla ısı üretir; artan ısı da yeni reaksiyonları tetikleyebilir. Böylece kontrol edilmesi zor, kendi kendini besleyen bir süreç başlayabilir.

Üstelik sorun tek bir hücreyle sınırlı kalmayabilir. Bir hücrede başlayan ısıl kaçak, yeterince kontrol altına alınamazsa komşu hücrelere yayılabilir. Özellikle çok sayıda hücreden oluşan elektrikli otomobil bataryalarında bu durum, yangının büyümesine ve uzun süre devam etmesine yol açabilir.

ALEVLER SÖNDÜĞÜNDE TEHLİKE NEDEN BİTMİYOR?

Sıradan bir yangında alevlerin ortadan kalkması, çoğu zaman yangının kontrol altına alındığına işaret eder. Ancak batarya yangınlarında yalnızca alevlere bakarak karar vermek tehlikelidir.

Bataryanın içinde yüksek sıcaklık devam edebilir. Hasar görmüş hücreler yeniden alevlenebilir veya başka hücreleri tetikleyebilir. Bu nedenle itfaiye ekiplerinin yangın sonrasında da sıcaklığı takip etmesi, bataryayı soğutması ve yeniden tutuşma riskini değerlendirmesi gerekir.

NEDEN TONLARCA SU KULLANILABİLİYOR?

Elektrikli otomobil yangınlarında itfaiyenin uzun süre su kullanması, zaman zaman yanlış yorumlanıyor. Sanki su ateşi söndüremiyormuş gibi bir görüntü ortaya çıkıyor.

Oysa suyun temel işlevlerinden biri, bataryayı soğutmaktır. Amaç yalnızca görünen alevleri bastırmak değil, sıcaklığı düşürerek ısıl kaçağın diğer hücrelere yayılmasını ve yangının yeniden başlamasını önlemeye çalışmaktır.

Batarya paketlerinin iç yapısı, hücrelerin yerleşimi ve koruyucu muhafazalar, soğutmanın yangının kaynağına ulaşmasını zorlaştırabilir. Bu nedenle özellikle büyük batarya paketlerinde uzun süreli soğutma gerekebilir.

Kuru kimyevi toz veya karbondioksit gibi söndürücüler görünen alevleri bastırabilse de bataryanın içindeki sıcaklığı her zaman yeterince düşüremez. Alevin kaybolması, bataryadaki kimyasal reaksiyonun durduğu anlamına gelmez.

ZEHİRLİ GAZLAR VE PATLAMA RİSKİ

Batarya yangınlarının bir diğer önemli tehlikesi, açığa çıkabilen gazlardır. Bataryanın kimyasına ve yangının koşullarına bağlı olarak zehirli, tahriş edici veya yanıcı gazlar ortaya çıkabilir.

Bu gazlar kapalı alanlarda birikirse ciddi sağlık tehlikeleri oluşturabilir; bazı koşullarda alevlenme veya patlama riski de doğabilir. Dolayısıyla tehlike yalnızca alevlere yaklaşmakla sınırlı değildir. Dumanın solunması da ciddi sonuçlar doğurabilir.

Bu nedenle yanan bir bataryaya müdahale etmek, yalnızca uygun bir söndürücüye sahip olmak meselesi değildir. Olayın büyüklüğüne, batarya türüne ve bulunduğu ortama uygun profesyonel müdahale gerekir.

PEKİ, KENDİMİZİ NASIL KORUYABİLİRİZ?

Lityum-iyon bataryalar günlük yaşamın vazgeçilmez bir parçası hâline geldi. Bu nedenle riskleri bilmek ve basit güvenlik önlemlerini ciddiye almak büyük önem taşıyor.

-Doğru şarj cihazı kullanın. Üreticinin önerdiği veya cihazla uyumlu olduğu doğrulanmış şarj cihazlarını tercih edin.

-Hasarlı bataryaları kullanmayın. Şişme, olağan dışı ısınma, sızıntı, koku, tıslama veya çatırdama gibi belirtileri ciddiye alın.

-Şarj sırasında çevreyi güvenli tutun. Cihazları yatak, koltuk, perde ve kolay tutuşabilen malzemelerin üzerinde şarj etmeyin.

-Aşırı sıcaklıktan koruyun. Bataryaları doğrudan güneş altında veya aşırı ısınabilecek kapalı araçların içinde bırakmayın.

-Batarya yangınını kendiniz söndürmeye çalışmayın. Yangın veya duman belirtisi varsa güvenli biçimde uzaklaşın, dumanı solumayın ve hemen 112'yi arayın.

-Yangın sonrasında bataryaya dokunmayın. Alevler sönmüş görünse bile batarya yeniden tutuşabilir. Yetkili ekiplerin değerlendirmesini bekleyin.

TEKNOLOJİNİN GÜCÜ KADAR RİSKİNİ DE BİLMELİYİZ

Lityum-iyon bataryalar, ulaşımda, iletişimde ve enerji depolamada büyük kolaylıklar sağlıyor. Ancak yüksek enerji yoğunluğu, hasar ve aşırı ısınma durumlarında ciddi yangın tehlikelerini de beraberinde getirebiliyor.

Buradan çıkarılması gereken sonuç, bu teknolojilerin kullanılmaması gerektiği değil; güvenliklerinin hafife alınmamasıdır.

Bir bataryada alevlerin sönmesi, tehlikenin tamamen ortadan kalktığını göstermez. Asıl mesele, bataryanın yeterince soğutulması, tehlikeli reaksiyonların kontrol altına alınması ve yeniden tutuşma riskinin ortadan kaldırılmasıdır.

Buna kısaca “Teknolojik Yangın” diyebiliriz…

Artık dikkat etmemiz gereken önemli bir husus var.

Nörobiyoteknoloji ve optogenetik alanlarındaki gelişmeler, beyin faaliyetlerinin ve sinir sisteminin işleyişinin anlaşılması konusunda yeni imkânlar sunuyor. Bu teknolojilerin hangi sınırlar içinde kullanılabildiği ise ayrıca değerlendirilmesi gereken bir konu. Gerçeklik algısı, düşünceler, korkular ve anılar üzerindeki etkileri söz konusu olduğunda, bilimsel olarak gösterilmiş olanlarla henüz kanıtlanmamış iddiaları birbirinden ayırmak gerekiyor.

Anıların silinmesi veya değiştirilmesi, yaşanmamış olayların yaşanmış gibi hatırlanması, insanların ya da toplumların belirli anlatılara inandırılması, alışkanlıkların değiştirilmesi ve yeni anıların oluşumunun engellenmesi gibi meseleler, bu çerçevede üzerinde durulması gereken önemli başlıklar arasında yer alıyor.

İşte tam da bu noktada, daha önce yayımladığımız birçok makale ve kitabımızda ayrıntılı biçimde ele aldığımız konuları yeniden hatırlamakta yarar var. Bir hatırlatma ve vurgu amacıyla, kavramlara ve isimlere yeniden göz atalım.

Bilim ve teknoloji kavramları: Türkçe karşılıkları ve anlaşılır açıklamaları

1. Evren, beyin ve genetik

1. Laniakea -Yerel galaksi üst kümesi

Samanyolu’nun da içinde bulunduğu, çok sayıda galaksiyi kapsayan devasa kozmik yapı. Listede “Laniaked” yazılmış; yaygın bilimsel yazımı Laniakea’dır.

2. Connectome -Beyin bağlantı haritası

Beyindeki sinir hücreleri arasındaki bağlantıların ve sinir ağlarının haritası. Daha geniş anlamda bir organizmadaki sinirsel bağlantıların tümünü de ifade edebilir.

3. Epigenetik -Genlerin çalışma düzenini inceleyen alan

DNA’nın harf dizisi değişmeden genlerin etkinliğinin nasıl değişebildiğini araştıran bilim dalıdır. Çevre, gelişim ve bazı yaşam koşulları bu düzenlemelerde rol oynayabilir.

4. Genom - Canlının genetik bilgi bütünü

Bir organizmanın DNA’sında bulunan genetik bilginin tamamı. Hücrelerin gelişimi ve işleyişiyle ilgili temel talimatları içerir.

5. Genomik -Genomun bütünü üzerine araştırmalar

Bir tek geni değil, organizmanın genetik materyalinin tamamını veya büyük bölümünü inceleyen bilim alanıdır.

6. DNA - Deoksiribonükleik asit

Canlıların genetik bilgisini taşıyan molekül. Hücrelerin nasıl gelişip çalışacağına ilişkin kalıtsal talimatların büyük bölümü DNA’da bulunur.

7. RNA -Ribonükleik asit

Genetik bilginin kullanılmasında, aktarılmasında ve düzenlenmesinde rol oynayan molekül ailesidir.

8. mRNA - Haberci RNA

DNA’daki genetik talimatların protein üretiminde kullanılmasına yardımcı olan RNA türüdür.

9. tRNA -Taşıyıcı RNA

Protein üretimi sırasında uygun aminoasitleri ribozoma taşıyan RNA türüdür.

10. Sitoplazmik ve mitokondriyal DNA

-Sitoplazmik DNA: Bu ifade tek başına belirli bir DNA türünü açıkça tanımlamaz. Hücre çekirdeği dışındaki DNA kastediliyorsa bunun önemli bir örneği mitokondriyal DNA’dır.

-Mitokondriyal DNA: Hücrenin enerji üretiminde görevli mitokondrilerde bulunan genetik materyaldir.

11. Ribozom - Protein üretim merkezi

Hücrede RNA’daki talimatları kullanarak aminoasitleri birleştiren ve protein üreten yapıdır.

12. Kuantoloji - Yerleşik olmayan bir terim

Kuantum fiziğiyle ilgili bir alan.

13. Nörokuantoloji -Standartlaşmış bir bilim dalı değil

Sinir sistemi ile kuantum fiziği arasında ilişki kuran yaklaşımlar için kullanılır.

14. Kuantum fiziği - Maddenin ve enerjinin çok küçük ölçeklerdeki davranışını inceleyen fizik alanı

Atomlar, elektronlar ve fotonlar gibi sistemlerin davranışlarını açıklamaya çalışır.

15. Kuantum pelerini -Bağlama göre değişen bir ifade

Kuantum sistemlerinin belirli özelliklerini gizleme veya bir sistemi dış etkilerden koruma fikrini anlatmak için kullanılabilir.

16. Kuantik çağ — Kuantum teknolojileri çağı

Kuantum bilgisayarları, kuantum iletişimi ve kuantum algılayıcıları gibi teknolojilerin önem kazanacağı dönemi anlatan bir ifade olarak kullanılır. Yerleşik bir bilimsel dönem adı değildir.

17. Holistik çağ - Bütüncül yaklaşım dönemi

İnsan, toplum, doğa ve teknoloji gibi unsurları birbirleriyle ilişkileri içinde ele alan bütüncül düşünceyi öne çıkaran bir ifade.

2. Yapay zekâ, robotlar ve insanın teknolojiyle birleşmesi

18. Robot -Görevleri otomatik olarak yerine getiren makine

Çevresini algılayabilen, programlanmış talimatlara göre hareket edebilen veya belirli işleri otomatikleştirebilen sistemdir.

19. İnsanı taklit eden yapay zekâ

İnsanların dil kullanma, görüntü tanıma, karar verme veya problem çözme gibi bazı bilişsel işlevlerini taklit eden yapay zekâ sistemleri için kullanılan açıklayıcı ifadedir. İnsan gibi görünmek veya davranmak, bir sistemin insan bilincine sahip olduğu anlamına gelmez.

20. Android - İnsan görünümündeki robot

Dış görünüşü ve bazı hareketleri insanı andıracak şekilde tasarlanmış robot. Günlük dilde bazen daha genel anlamda insan biçimli robot için de kullanılır.

21. Cyborg (Syborg) - İnsan ile makinenin birleşimi

Biyolojik bir organizmanın teknolojik parçalarla desteklenmesi veya işlevlerinin elektronik ya da mekanik sistemlerle bütünleştirilmesi fikrini anlatır. Kalp pili ve bazı gelişmiş protezler, biyoloji ile teknoloji arasındaki bu ilişkinin gerçek örnekleridir.

22. Humanoid - İnsan biçimli robot

Baş, gövde, kol ve bacak gibi insan bedenini andıran bir yapıya sahip robot. Android ile yakın anlamlıdır; kullanımda android genellikle daha insan benzeri görünümü vurgular.

23. Animoid - Hayvan biçimli veya hayvanı andıran robot

Hayvanların hareketlerini ya da görünüşlerini taklit eden robotlar için kullanılabilecek bir terimdir. Ancak “animoid” yaygın ve kesin tanımlı bir teknik sınıflandırma değildir.

24. Klonoid -Klonu andıran veya klon görünümünde yapay varlık

İnsan ya da başka bir canlının görünüşünü taklit eden robot veya yapay varlık anlamında kullanılabilir.

25. Transhuman - İnsan ötesi insan / teknolojiyle geliştirilmiş insan

İnsan bedeninin veya zihinsel kapasitesinin teknolojiyle geliştirilmesini savunan düşüncelerle bağlantılı kavramdır. Transhümanizm, insan yeteneklerinin bilim ve teknoloji aracılığıyla artırılmasını ele alan düşünsel harekettir.

26. Kopya insanlar - İnsan kopyalama veya insan benzeri kopyalar

Bu ifade, bağlama göre biyolojik klonlamayı, bir insanın görünüşünü taklit eden robotları veya dijital insan modellerini anlatır.

27. Simülatif teknoloji - Gerçek dünyayı taklit eden sistemler

Gerçek bir ortamı, olayı veya süreci bilgisayar ortamında modelleyen teknolojilerdir. Uçuş simülatörleri, sanal gerçeklik ortamları ve dijital ikizler buna örnek verilebilir.

28. Maymun ve dijital askerler

Bu ifade tek başına standart bir bilimsel terim değildir. Maymunların biyolojik veya nörolojik araştırmalarda kullanılması ile dijital ortamda askeri eğitim, simülasyon ve yapay zekâ destekli askeri sistemler ayrı başlıklar altında incelenmelidir.

3. Tıp, nanoteknoloji ve biyomühendislik

29. Robotik cerrahi - Robot destekli ameliyat

Cerrahın, özel bir konsol aracılığıyla robotik aletleri kontrol ederek ameliyat yapmasını sağlayan yöntemdir. Robot kendi başına cerrahın yerini almaz; kullanılan sistemin özelliklerine göre cerrahın hareketlerini hassaslaştırabilir.

30. Nanopartiküller -Çok küçük parçacıklar

Genellikle nanometre ölçeğindeki parçacıklardır. İlaçların taşınması, görüntüleme, elektronik ve malzeme üretimi gibi alanlarda kullanılabilirler. Bir nanometre, metrenin milyarda biridir.

Genom Enstitüsü

31. Nanobotlar -Nano ölçekte çalışan robotik sistemler

Çok küçük boyutlarda belirli görevleri yerine getirmesi tasarlanan robotik sistemler için kullanılan genel bir ifadedir. Tıp alanında hücrelere ilaç taşıma veya belirli biyolojik süreçlere müdahale etme gibi olası uygulamalar araştırılmaktadır. Ancak bu adla anılan sistemlerin tümü bugün kullanılabilir durumda değildir.

32. Nanorobotlar - Nano ölçekli robotlar

Nanometre ölçeğinde ya da bu ölçeğe yakın boyutlarda çalışan, belirli görevleri yerine getirmek üzere tasarlanan robotik cihazlar. Nanobot terimiyle büyük ölçüde örtüşür. Gerçek nanomalzemeler ve nanoparçacıklar mevcut olsa da, vücutta bağımsız ve karmaşık görevler yapan gelişmiş nanorobotlar ayrı bir konudur.

33. Robotik iplikler -Robotik veya akıllı lifler

Hareket edebilen, algılama yapabilen ya da elektriksel ve mekanik özellikler gösterebilen lif veya iplik benzeri yapıları anlatabilir. Kullanım alanına göre giyilebilir teknoloji, yumuşak robotik veya tıbbi cihazlarla ilişkili olabilir. İfade tek bir standart teknolojiye karşılık gelmez.

34. Nanoteknoloji - Maddenin atomik ve moleküler ölçekte işlenmesi

Yaklaşık 1–100 nanometre ölçeğindeki yapıların özelliklerini inceleyen ve bunlardan yararlanan teknoloji alanıdır. Tıp, elektronik, enerji, malzeme bilimi ve biyoteknoloji gibi birçok alanda kullanılır.

35. Biyomatematik -Matematiğin biyolojiye uygulanması

Hücrelerin, canlı topluluklarının, salgınların, genetik süreçlerin ve ekosistemlerin matematiksel modellerle incelenmesini sağlar.

36. Nanonöroşirürji - Nano teknolojilerle desteklenen sinir sistemi cerrahisi

Sinir sistemi hastalıklarının tanı ve tedavisinde nano ölçekli malzemelerin veya cihazların kullanılmasını ifade etmek için kullanılır. Ancak bu ad, tek başına yerleşik ve standart bir cerrahi yöntemin adı değildir.

37. Nanonöroteknoloji - Nano teknoloji ile sinir biliminin kesişimi

Sinir hücrelerini, beyin dokusunu ve sinirsel sinyalleri incelemek veya bunlarla etkileşim kurmak amacıyla nano ölçekli malzeme ve cihazlardan yararlanmayı hedefleyen araştırma alanını anlatır.

38. Nöroengineering (beyin mühendisliği) - Sinir sistemi mühendisliği

Beyin ve sinir sistemini anlamak, ölçmek veya işlevleriyle etkileşim kurmak amacıyla mühendislik yöntemlerinin kullanılmasıdır. Beyin-bilgisayar arayüzleri, sinir uyarıcıları ve sinir sinyallerini kaydeden cihazlar bu alanla ilişkilidir.

39. Optogenetik - Işıkla kontrol edilen biyolojik etkinlik

Genetik yöntemlerle belirli hücrelerin ışığa duyarlı hâle getirilmesi ve ışık kullanılarak bu hücrelerin etkinliğinin kontrol edilmesi tekniğidir. Özellikle sinir hücrelerinin işleyişini araştırmada kullanılır.

40. Genetik cerrahi - Genlere müdahale

Genetik materyalin belirli bölümlerini değiştirmeyi, çıkarmayı veya eklemeyi hedefleyen yöntemleri anlatan genel bir ifadedir. Bilimsel bağlamda gen düzenleme ya da genetik mühendisliği gibi daha kesin terimler tercih edilebilir.

41. CRISPR-Cas9 teknolojisi - Hedefli gen düzenleme yöntemi

DNA’nın belirli bir bölgesini hedefleyerek genetik materyalin değiştirilmesini mümkün kılan bir yöntemdir. Araştırmalarda ve bazı tıbbi uygulamalarda kullanılır.

4. DNA, hücreler ve biyolojik sistemler

42. Genom ile genetik mühendisliği arasındaki ilişki

Genom, genetik bilginin bütününü; genetik mühendisliği ise bu bilgi üzerinde değişiklik yapmaya yönelik yöntemleri ifade eder.

43. Mitokondri - Hücrenin enerji üretiminde görevli yapı

Hücrelerin enerji üretiminde önemli rol oynar. Mitokondriler kendi DNA’larına da sahiptir. Bu nedenle hücre biyolojisi ve kalıtım araştırmalarında özel bir yere sahiptirler.

44. Prionlar - Yanlış katlanmış proteinler

Prionlar, normal proteinlerin yanlış biçimde katlanmasına yol açabilen ve bazı ciddi sinir sistemi hastalıklarıyla ilişkili olan protein yapılarıdır. Bakteri veya virüs değildirler.

45. Aşılar -Bağışıklık sistemini eğiten tıbbi ürünler

Bağışıklık sisteminin belirli bir hastalık etkenini tanımasını ve ona karşı savunma geliştirmesini sağlamayı amaçlar. Aşıların türleri ve çalışma mekanizmaları farklıdır; değerlendirme, her aşının bilimsel verileri ve güvenlilik sonuçları üzerinden yapılmalıdır.

46. Salgınlar - Bir hastalığın beklenenden fazla yayılması

Belirli bir bölgede veya toplulukta bir hastalığın olağan düzeyin üzerinde görülmesidir. Salgınların nedenleri; bulaşıcı etkenler, çevresel koşullar, toplumun bağışıklık durumu ve diğer etkenlerle ilişkili olabilir.

5. Ağlar, iletişim ve yeni nesil teknolojiler

47. 5G -Beşinci nesil mobil iletişim

Mobil internetin hızını, bağlantı kapasitesini ve gecikme performansını geliştirmeyi amaçlayan haberleşme teknolojisidir. Akıllı şehirler, bağlantılı cihazlar ve endüstriyel otomasyon gibi alanlarda kullanılabilir.

48. 6G — Altıncı nesil mobil iletişim araştırmaları

5G’nin ardından geliştirilmesi hedeflenen yeni nesil kablosuz iletişim teknolojileri için kullanılan addır. Daha yüksek kapasite, gelişmiş algılama ve yapay zekâ destekli ağlar gibi hedefleri vardır. Hedeflenen özelliklerle bugün yaygın olarak kullanılabilen özellikleri birbirinden ayırmak gerekir.

49. Akıllı tozlar (Smart Dust) - Çok küçük kablosuz algılayıcılar

Ortam sıcaklığı, ışık, titreşim veya kimyasal değişimler gibi verileri ölçebilen, küçük elektronik algılayıcılardan oluşan sistemler için kullanılan kavramdır. Sensörlerin boyutu, enerji kaynağı ve iletişim kapasitesi gerçek teknik sınırlamalara tabidir. Akıllı toz kavramının varlığı, insanların bedenlerine gizlice yerleştirilen ve düşüncelerini kontrol eden cihazların varlığını kanıtlamaz.

50. Grafen - Tek atom kalınlığında karbon tabakası

Karbon atomlarının altıgen bir düzen içinde sıralandığı, çok ince bir malzemedir. Elektriksel iletkenliği, mekanik dayanımı ve diğer özellikleri nedeniyle elektronik, sensör ve malzeme araştırmalarında önemlidir.

6. Kuramsal nanorobotlar ve özel adlandırmalar

51. Respirositler (Respirocytes) - Kuramsal yapay kırmızı kan hücreleri

Vücutta oksijen taşıma görevini üstlenmesi tasarlanan, nanoteknoloji temelli varsayımsal mekanik cihazlardır. Bu kavram, gelişmiş nanomedikal tasarım önerilerinde yer alır; burada anlatılan yeteneklere sahip cihazların bugün rutin tıpta kullanıldığı anlamına gelmez.

52. Clottocyte’ler - Kuramsal yapay kan pulcukları

Kanamayı durdurmak üzere kan pulcuklarının görevini taklit etmesi tasarlanan varsayımsal mekanik nanocihazlardır. Kan pıhtılaşmasına yardımcı olacak şekilde tasarlanmış bir fikir olarak ele alınırlar; yerleşik bir klinik tedavi yöntemi olarak sunulmamalıdır.

53. Ortak çalışan böcekler (Co-opted Insect) -Başka bir amaç için yönlendirilen böcekler

Bu ifade, böceklerin doğal davranışlarından yararlanılması veya biyolojik sistemlerin insan eliyle farklı görevlerde kullanılması anlamında yorumlanabilir. Ancak hangi araştırma, proje veya teknolojinin kastedildiği belirtilmeden belirli bir sistemin varlığı sonucuna varılamaz.

54. Maymun ve dijital askerler - İki ayrı araştırma ve teknoloji başlığı

Maymunlar, bazı biyomedikal ve sinirbilim araştırmalarında kullanılan deney hayvanlarıdır. Dijital askerler ise askeri simülasyonlar, sanal eğitim, yapay zekâ destekli karar sistemleri veya dijital asker modelleri anlamına gelebilir. Bu iki ifadeyi tek bir teknolojiymiş gibi sunmak doğru değildir.

7. Doğrulanması gereken veya standart bilimsel terim olmayan ifadeler

55. Lucifer - Bağlama göre farklı anlamlar taşıyan ad

Latince kökenli bir sözcük olup tarihi ve dini metinlerde farklı anlamlarda kullanılmıştır. Ayrıca çeşitli projelerde, yazılımlarda veya popüler kültür eserlerinde özel ad da olabilir.

56. Black Goo - “Siyah madde” veya “siyah jel”

İngilizcede kelime anlamı siyah, yapışkan bir maddeyi ifade eder. İnternet anlatılarında bazen gizemli ya da kontrol edici bir teknoloji olarak sunulur.

57. Morgellon hastalığı - Morgellons adıyla anılan durum

Bazı kişilerde deride lifler veya yabancı cisimler bulunduğu hissi, kaşıntı ve benzeri şikâyetlerle ilişkilendirilen bir adlandırmadır.

58. Parazit kuruntu hastalığı - Parazitlenme sanrısı

Kişinin vücudunda parazit bulunduğuna, deri altında canlıların hareket ettiğine veya kendisine parazit bulaştırıldığına güçlü biçimde inanmasıyla ilişkilendirilen klinik bir durumdur.

59. Yeni Kuzgun Projesi (Raven New)

60. Kuantum pelerini, kuantik çağ ve holistik çağ

Bu ifadeler farklı metinlerde farklı anlamlarla kullanılabilir.

Türkiye'de Fethullah Gülen Terör Örgütü'nün (FETÖ), toplumu dizayn etmek üzere gelecekte yaşanacak olan gelişmelere önceden hazırlanması ve olaylar gerçekleştiğinde de kimsenin şaşırmaması için diziler aracılığıyla mesajlar verdiği iddiası yeniden gündeme geliyor

Bugünlerde Kaşif Kozanoğlu’nun şüpheli ölümünden dolayı Adalet Bakanı Akın Gürlek de 15 Ocak 2003 tarihinde Show TV ekranlarında yayınlanmaya başlayan ve cinayet ile ilişkilendirilen Kurtlar Vadisi dizisini konuşmaya başladı. Ancak aslında konuşulması gereken başka bir dizi daha vardı.

“ŞUBAT SOĞUĞU”

Senaryonun ismi bile başlı başına bir mesaj niteliğindeydi. 28 Şubat 1997 sürecinin ardından etkisini önemli ölçüde kaybeden ve daha sonra ABD'ye giden Fethullah Gülen hareketi açısından bu döneme adeta “Şubat Soğuğu” adı verilmişti.

Dizi, örgütün tescilli TV kanalı Samanyolu TV’de yayınlandı. Yayınlandığı dönemde kamuoyunun fazlaca dikkatini çekmedi. Ancak Ergenekon senaryosunun bu “5 yıl önceki diziden” çıktığı haberi yapıldı.

Ergenekon davasında herkes “1 numara”yı ararken, iki dedesinden birisinin adını saklayan dönemin TBMM Başkanı Bülent ARINÇ’ın kumpas senaryosunun kahramanı olan, yani aranan, o “1 numara”yı bildiği iddia edildi.

İlk bölümü 21 Eylül 2004 tarihinde yayınlanan ve 30 Haziran 2006'ya kadar toplam 78 bölüm süren “Şubat Soğuğu” dizisinin izleyicileri arasında Bülent Arınç da bulunuyordu.

Dizi devam ederken, Samanyolu TV'de Ali Ahmet Böken ve Hidayet Karaca'nın sunduğu bir programa katılan Arınç'a şu soru yöneltildi:

“-Efendim sizi dizide en çok, Mehmet Aziz TARMAN mı etkiliyor?”

Sebatay Sevi’nin günümüzdeki takipçilerine binaen temsili ismi Tahir Mutlu ile yıllar öncesine dayanan dostluğuna  istinaden dizideki  -1 numara olan Mehmet Aziz Tarman karakteri, senaryoda önemli bir figür olarak öne çıkıyordu. Resmi bir kimliği olmasa da  adeta “Derin Devlet”  lideri ve perde arkasında ülkenin siyasetini, medyasını ve toplumsal olaylarını yönlendiren çok güçlü ve gizemli bir figürdü.

Bülent ARINÇ da bu ilişkileri bildiği için:

“Hayır beni en çok Tahir MUTLU (Fethullah GÜLEN) etkiliyor.” diyerek yanıtlar.

Programın ilerleyen bölümünde ARINÇ, soru sorulmadan:

“Düğmeye basanı gerçekten öğrenmek istiyor musunuz… Ben size düğmeye basanı söylerim ama bu konuda başka bir soru sormayacaksınız.”(*) İfadesini kullanır. Bunun üzerine sunuc, ardından sunucu “buyurun söyleyin” der. Bunu üzerine ARINÇ, “Düğmeye basan kişi Mehmet Aziz TARMAN’dır. Kendisi kanlı canlı yaşıyor. Ulusal Güvenlik ve Strateji Komitesi Başkanı’dır.” sözlerini sarf etmiştir.

Dizide Fethullah Gülen’i oynayan Tahir Mutlu’dan değil de, Ulusal Güvenlik ve Strateji Komitesi Başkanı rolünde olan Mehmet Aziz Tarman’dan etkilenecek kadar bilgiye sahip olan bir Arınç vardır. Kendisi daha sonra kozmik odaya girilmesinde de başrol oynar.

Ayrıca dizideki Sebatay Sevi’nin temsilcilerinden Mehmet Aziz Tarman’lar da, “Cumhuriyeti biz kurduk, biz yıkarız.” diyenler cephesindedir.

Türkiye'de, hala Bülent ve Bülentleri sahaya sürenler yargılanmaz.

Daha sonraki süreçte “kozmik oda” tartışmalarında da önemli rol oynayan Arınç'ın bu sözleri, bugün geriye dönüp bakıldığında yeniden değerlendirilmeyi hak ediyor.

Türkiye'de yıllardır birçok siyasi ve hukuki süreç sorgulanırken, bu süreçlerde rol oynayan isimlerin ve onları destekleyen yapıların yeterince araştırılmadığını düşünenlerin sayısı da az değil.

Yine bu diziye bakarken ilginç bir tesadüf ise yıllar sonra yaşandı.

Payitaht Abdülhamid dizisinde Edmond de Rothschild karakterini canlandıran oyuncu Mehmet Suavi Eren, daha önce Şubat Soğuğu dizisinde “Derin Devlet” liderinin canlandıran Mehmet Aziz Tarman karakterini oynamıştı.

Kaynak

(*) Muammer Karabulut, Oyunun Adı Kontra Ergenekon, Gökbörü Yayınları, 1. Baskı, Mayıs 2009. Nuh Gönültaş, Tercüman Gazetesi, 5 Nisan 2005 tarihli köşe yazısı.

Karl Marx, Feuerbach Üzerine Tezler’in on birincisinde, “Filozoflar dünyayı yalnızca çeşitli biçimlerde yorumlamışlardır; oysa asıl mesele onu değiştirmektir.” der. Marx kendilerinden haberdar olsun ya da olmasın, bu ve benzeri sözlerin doğruluğuna en çok inananların Osmanlı coğrafyasında bulunduğu söylenebilir.

19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Devlet-i Aliyye-i Osmaniye’nin toplumsal, siyasal ve ekonomik bakımdan zayıflaması ve bir yıkım tehdidiyle karşı karşıya kalması, Osmanlı münevverlerini mutlaka bir şeyler yapılması gerektiğine inandırmıştı. Pratiğin yakıcı sorunları karşısında teorinin hiçbir önem taşımadığı düşüncesi giderek hâkim hâle gelmişti. Gerilemenin ve yıkımın önlenmesi, devlet ve millet olarak yeniden eski parlak günlere dönülebilmesi için herkes kendince siyasal bir çıkış yolu öneriyor; insanlar, bu öneriler arasındaki benzerliklere göre kümeleniyordu.

Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük, Batıcılık ve ademimerkeziyetçilik gibi düşünceler etrafında birleşiliyor; her kesim kendi haklılığını göstermeye çalışırken birtakım olgulara ve sözüm ona delillere dayanan bir didişme ortamı oluşuyordu. Bu dönemin sembol eseri, Yusuf Akçura’nın 1905 yılında yayımlanan Üç Tarz-ı Siyaset adlı çalışmasıydı. Akçura’nın yaptığı gibi çözüm önerileri her zaman Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük terkibi içinde ele alınmasa da aynı zihin ve mantık işleyişi yakın zamanlara kadar hâkimiyetini korudu; bugün de etkisini sürdürmektedir.

Anlamanın ve yorumlamanın önemsiz görüldüğü, siyasal ve ideolojik çekişmenin temel paradigma olarak benimsendiği bu bakış açısı hâlen oldukça güçlüdür. Siyasetin, gündelik hayatın, sanatın, medyanın, düşünce dünyasının ve akademik ortamın başlıca belirleyicisi ve ayrıştırıcısı olmayı sürdürmektedir.

Ancak en başından beri başka bir süreç de alttan alta işlemektedir. Bu süreç; değiştirme ve dönüştürme eylemine girişmeden önce insanı, toplumu, hayatı, dünyayı, kitapları, birbirimizi ve nihayet anlama faaliyetinin kendisini anlamamız gerektiği düşüncesine dayanır. Aynı düşünce, bütün bozulmaların temelinde liyakat sisteminin çökmesinin, kamu mallarının yağmalanmasının ve bunların cezasız bırakılmasının bulunduğunu; böyle bir düzenin kabul edilemeyeceğini de ortaya koymaktadır.

Başlangıçta yeterince önemsenmeyen bu anlayış, zamanla hak ettiği değeri kazanmıştır. Anlamanın kendisini anlamanın önemine işaret eden hemen bütün çalışmaların dayandığı temel yaklaşımlardan biri hâline gelmiştir. Denilebilir ki Üç Tarz-ı Siyaset, hayatın yakıcı sorunlarını ve gerçekliğin çatışmaya dayanan boyutunu merkeze alan ideolojik-siyasal ayrışmanın sembol eseri olmuştur. Buna karşılık derin düşüncenin, teorinin ve anlamanın vazgeçilmezliğini savunan yaklaşım da yönetimdeki vandalizmi, yağmayı, liyakatsizliği ve adaletsizliği kavramadan kalıcı bir çözüm üretilemeyeceğini göstermiştir. Çünkü anlamak, hiçbir zaman geri plana atılabilecek bir faaliyet değildir.

Her şey değişir ve gelişir. Yönetimler, adalet ve hukuk düzenini doğru ve yetkin müdahalelerle değiştirebilir. Ne var ki toplumsal yozlaşmayı ve toplumun içine düştüğü bayağılığı ortadan kaldırmak çok daha zordur. Yasalar değiştirilebilir, kurumlar yeniden düzenlenebilir ve yönetim kadroları yenilenebilir; fakat bozulma bir hayat tarzına, yağma olağan bir davranışa, liyakatsizlik genel bir kabule ve çifte standart sıradan bir uygulamaya dönüştüğünde toplumsal iyileşme son derece güçleşir.

Bugün ülkemiz ve içinde bulunduğumuz bölge, büyük bir yozlaşmanın ve çifte standardın tam merkezindedir. Kamu kaynaklarının yağmalanması, liyakatin değersizleştirilmesi, hukukun kişilere ve kesimlere göre farklı uygulanması, sorumluların cezasız kalması ve bütün bunların giderek normalleştirilmesi yalnızca birer yönetim sorunu değildir. Bunlar, aynı zamanda toplumsal vicdanı ve ortak ahlakı aşındıran derin bir zihniyet krizinin göstergeleridir.

Bu nedenle “Nereden nereye?” sorusunu sorarken yalnızca geçmiş ile bugün arasında yüzeysel bir karşılaştırma yapmak yeterli değildir. Asıl düşünülmesi gereken; bu noktaya nasıl geldiğimiz, hangi değerleri yitirdiğimiz, hangi yanlışları kanıksadığımız ve nasıl bir toplumsal düzen kurmak istediğimizdir. Değiştirmek kuşkusuz gereklidir; ancak neyi, neden ve nasıl değiştireceğimizi anlayamadığımız sürece her değişim girişimi yeni sorunlar doğurmaya mahkûmdur.

Toplumsal bilincin oluşması bakımından belki de en önemli mesele budur: Değiştirmeden önce anlamak, hüküm vermeden önce düşünmek ve konuşurken olayları tarihsel ve toplumsal bağlamları içinde değerlendirmek. Artık bu konu üzerinde ciddiyetle düşünmenin ve bağlamı göz ardı etmeden konuşmanın zamanı gelmiştir. Çünkü nereden geldiğimizi doğru biçimde anlamadan nereye gittiğimizi bilmemiz mümkün değildir.

Önümüzde, Mustafa Kemal Atatürk ve arkadaşlarının Cumhuriyetimizi kurarken sergiledikleri örnek davranışlar ve benimsedikleri ilkeler bulunmaktadır. Onların akla, bilime, liyakate, hukuka, bağımsızlığa ve kamu yararına dayanan anlayışları yalnızca geçmişte kalmış tarihsel bir miras olarak görülmemelidir. Bu anlayış, bugün karşı karşıya bulunduğumuz sorunların aşılmasında yol gösterici olabilecek güçlü bir örnektir.

Atatürk ve Cumhuriyet’in kurucu kadroları, içinde bulundukları son derece ağır şartlara rağmen umutsuzluğa teslim olmamış; toplumsal gerçekliği doğru değerlendirmeye, milletin imkânlarını harekete geçirmeye ve çağdaş bir devlet düzeni kurmaya yönelmişlerdir. Onların ortaya koyduğu sorumluluk bilinci, kişisel çıkarlardan uzak durma iradesi ve ülkenin geleceğini her türlü hesabın üzerinde tutan tavrı, bugün her zamankinden daha fazla hatırlanmaya ihtiyaç duymaktadır.

Dolayısıyla yapılması gereken yalnızca geçmişle övünmek değildir. Cumhuriyet’i kuran iradenin hangi ahlaki, hukuki ve düşünsel temeller üzerinde yükseldiğini anlamak; bu değerleri günümüzün şartları içinde yeniden hayata geçirmek gerekir. Liyakati, adaleti, hukukun üstünlüğünü, kamu ahlakını ve toplumsal sorumluluğu yeniden egemen kılmadan gerçek bir değişimden söz edilemez.

“Nereden nereye?” sorusu, bu bakımdan yalnızca bir yakınma veya geçmişe duyulan özlemin ifadesi değildir. Aynı zamanda kendimizle yüzleşme, kaybettiğimiz değerleri yeniden hatırlama ve geleceğimizi ortak akıl ile kurma çağrısıdır. Cumhuriyet’in kuruluşunda sergilenen kararlılık ve fedakârlık, bu çağrıya cevap verebilmek için ihtiyaç duyduğumuz tarihsel birikimi ve toplumsal gücü hâlâ taşıdığımızı göstermektedir.

Bugün Türkçe’nin etki ettiği dillerin yavaş da olsa ortaya çıkması ile yakın dostum, dil bilimci Kazım Mirşan’ı tekrar hatırladım…

Bir dilin gücü yalnızca onu konuşan insan sayısıyla ölçülmez. Asıl güç, o dilin başka dillere bıraktığı izlerde saklıdır. Tarih boyunca devletler kuran, kıtalar arasında ticaret yollarını kontrol eden ve geniş coğrafyalarda kültürel etkileşim yaratan Türkler, yalnızca siyasi ve askeri değil, dilsel bir miras da bırakmıştır.

Bugün dünyanın dört bir yanında milyonlarca insan, farkında olmadan Türkçe kökenli veya Türkçe aracılığıyla kendi diline geçmiş kelimeleri kullanmaya devam ediyor.

Yunanistan'dan Bosna'ya, Sırbistan'dan Bulgaristan'a, Romanya'dan Macaristan'a, Rusya'dan İran'a kadar uzanan geniş bir coğrafyada Türkçe, günlük hayatın içine yerleşmiş binlerce kelime bırakmıştır.

Balkanlar: Türkçenin ikinci vatanı

Türkçenin en güçlü iz bıraktığı bölgelerin başında Balkanlar gelir.

Osmanlı'nın bölgede yüzyıllar boyunca kurduğu idari, ticari ve kültürel ilişkiler sonucunda binlerce Türkçe kelime Balkan dillerine yerleşmiştir.

Bugün Bosnakça, Sırpça ve Hırvatçada kullanılan;

-Çarşı (čaršija)

-Komşu (komšija)

-Yastık (jastuk)

-Yorgan (jorgan)

-Bahşiş (bakšiš)

-Kapı (kapija) gibi yüzlerce kelime günlük yaşamın doğal bir parçası haline gelmiştir.

Dil araştırmacıları yalnızca eski Yugoslavya coğrafyasında kullanılan Türkçe kelime sayısını binlerle ifade etmektedir.

Bulgaristan'da Türkçe izleri

Bulgarcada kullanılan pek çok kelime doğrudan Türkçe kökenlidir.

Bunlardan bazıları:

-Çorap

-Çardak

-Duvar

-Tavan

-Merak

Kelime hazinesinin önemli bir bölümü günlük yaşam, mimari, mutfak ve ticaret alanlarında Türkçe etkisi taşımaktadır.

Romence'de Türkçe

Romence de Türkçeden yoğun biçimde etkilenen diller arasındadır.

Bugün Romence konuşanlar;

-ciorbă (çorba)

-bacșiș (bahşiş)

-odaie (oda) gibi kelimeleri kullanırken çoğu zaman bunların Türkçe kökenli olduğunu bilmez.

Yunancada Türkçe

Yunanistan'da günlük hayatta kullanılan pek çok kelime Türkçe ile ortak geçmişe sahiptir.

Örneğin:

-Baklava

-Dolma

-Kiosk (köşk)

-Tsai (çay) bunlardan yalnızca birkaçıdır.

İngilizce bile Türkçeden kelime aldı

Çoğu insan Türkçenin yalnızca komşu dillere etki ettiğini düşünür.

Oysa İngilizceye kadar ulaşan birçok kelime bulunmaktadır.

Bunlardan bazıları:

-Yogurt (yoğurt)

-Kiosk (köşk)

-Tulip (tülbent üzerinden Avrupa'ya geçen lale)

-Turquoise (Türk taşı)

Bugün bu kelimeler dünyanın hemen her ülkesinde kullanılmaktadır.

Bir medeniyetin dilde bıraktığı iz

Diller arasındaki kelime alışverişi yalnızca sözcüklerin yolculuğu değildir.

Bir kelime; ticaret yollarını, kültürel ilişkileri, devletleri, göçleri, mutfakları,mimariyi ve hatta medeniyetlerin birbirleriyle kurduğu bağı da anlatır.

Bu nedenle başka dillere geçmiş Türkçe kelimeler yalnızca dilbilimsel bir konu değil, aynı zamanda tarihi bir hafızadır.

Sonuçta;

Bugün Türkçe yaklaşık 300 milyon insan tarafından konuşuluyor olabilir. Ancak Türkçenin etkisi bunun çok ötesine uzanmaktadır.

Balkanlar'dan Orta Doğu'ya, Kafkaslar'dan Avrupa'ya kadar uzanan geniş coğrafyada binlerce Türkçe kelime hala yaşamaya devam ediyor. Kazım Mirşan da alfabeyi ortaya çıkartan dil olarak tanımladığı Proto Türkçe için, “kopmaz bir bağ oluşturduğunu ve bilim yapılacaksa Türkçe’den vazgeçilmez” demişti .  

Ankara'da güvenilir kaynaklardan edindiğimiz bilgilere göre, fon vurgununun uzun süre neden fark edilmediğini sorduk. Aldığımız yanıt, yaşananların adeta özeti niteliğindeydi.

Kaynağımız, vurgunu gerçekleştiren kişilerin korunup kollandığını öne sürerek şu ifadeleri kullandı:

“Çakarları vardı. Çakarlı araçların içinde, önünde ve arkasında korumaları bulunuyordu. Kimse onları durdurmadı. Geçiş üstünlükleri sayesinde, herhangi bir çevirmede durdurulmak bir yana, üstüne üstlük kendilerine selam duruluyordu. Bu nedenle Maliye Bakanı'nın ‘fark ettim’ demesi, dönemin Cumhuriyet Savcısının ve Adalet Bakanının SPK'dan bilgi istemesine rağmen sonuç alınamamasının nedeni de bu ‘çakar’ düzenidir.”

Kaynağımız ayrıca, SPK, MKK ve BIST bünyesinde yapılan tüm işlemleri tedbir amaçlı izleyen ve arka planda çalışan çeşitli algoritmalar bulunduğunu belirtti.

Bu sistemlerin, anormal fiyat hareketlerinde ekranlara anında uyarı düşürdüğünü ifade eden kaynağımız, örnek olarak 2,00 TL seviyesindeki bir fonun 2,90 TL'ye yükselmesi durumunda dahi işlemlerin şüpheli olarak işaretlenebildiğini ve gerekli uyarıların oluşturulduğunu söyledi.

Kaynağımıza göre, bu tür denetim duvarlarının aşılabilmesi ancak karar mekanizmalarında bulunan kişilerin bilgisi ve onayı dahilinde mümkündür.

İddialara göre, söz konusu süreçte bir hisse yaklaşık 159,40 TL ile 250 TL arasındaki seviyelerden toplandı. Daha sonra aynı hissenin fiyatı 3.770 TL'ye kadar yükseldi.

Kaynağımız, böylesine olağanüstü bir fiyat hareketine rağmen herhangi bir etkin müdahalenin gerçekleşmemesini, daha önce sözünü ettiği “çakarlı araçların sağladığı geçiş üstünlüğü ve koruma mekanizması” ile açıklayarak değerlendirmesini tamamladı.