Borsa İstanbul'da trilyonlar erirken: 131 fonun tasfiyesi, milyarlık hisse transferleri, Rothschild bağlantısı, denetim zinciri ve IMF'nin sessizliği

Türkiye sermaye piyasaları, 2026 yılının ikinci yarısında tarihinin en dikkat çekici finansal krizlerinden biriyle karşı karşıya kaldı. Borsa İstanbul'da işlem gören şirketlerin toplam piyasa değeri iki ay içerisinde yaklaşık 118,6 milyar dolar azaldı. Yedi portföy yönetim şirketine ait 131 yatırım fonu tasfiyeye alındı. 455 bin 758 yatırımcı bu süreçten etkilendi.

Ancak olayın boyutu yalnızca borsa endekslerindeki düşüş ve fonların ödeme güçlüğüyle sınırlı değil.

Soruşturma dosyalarına yansıyan para hareketleri, yurt dışına gönderildiği bildirilen milyonlarca dolarlık ve avroluk transferler, Lüksemburg merkezli Edmond de Rothschild (Europe) S.A. nezdindeki portföylere yapılan hisse virmanları ve uluslararası piyasa kuruluşlarının Türkiye'nin sermaye piyasalarına ilişkin uyarıları, meselenin çok daha geniş bir çerçevede incelenmesini gerektiriyor.

Üstelik bütün bunlar yaşanırken, Türkiye'de finansal istikrarı izlemekle yükümlü kurumların, denetim mekanizmalarının ve uluslararası finans kuruluşlarının ne yaptığı sorusu da gündeme geliyor.

Bu araştırma, olayları tek bir suç iddiasına indirgemek yerine, belgeleri, resmi açıklamaları, piyasa verilerini, savunmaları ve uluslararası finans sisteminin değerlendirmelerini bir arada ele alıyor.

1- Borsa İstanbul'da iki ayda 118,6 milyar dolarlık değer kaybı

Sermaye Piyasası Kurulu'nun (SPK) payları borsada işlem gören şirketlere ilişkin aylık verileri, 2026 yılının Ağustos-Ekim döneminde yaşanan olağanüstü değer kaybını ortaya koyuyor.

SPK verilerine göre:

Dönem                Toplam piyasa değeri

Nisan 2026             504,783 milyar $

Mayıs 2026             479,499 milyar $

Haziran 2026          483,500 milyar $

Temmuz 2026         463,747 milyar $

Ağustos 2026          479,218 milyar $

Eylül 2026               362,656 milyar $

Ekim 2026               360,644 milyar $

Ağustos sonundaki 479,218 milyar dolarlık toplam piyasa değeri, ekim sonunda 360,644 milyar dolara geriledi.

İki aylık kayıp: 118,574 milyar dolar.

Oransal olarak yaklaşık yüzde 24,7'lik bir küçülme söz konusu.

Bu düşüşün asıl dikkat çekici yanı, dolar kurundaki değişimle açıklanamayacak büyüklükte olmasıdır. SPK'nın TL bazındaki verileri de aynı dönemde toplam piyasa değerinin 23,038 trilyon liradan 17,717 trilyon liraya gerilediğini gösteriyor.

Dolayısıyla yaşanan gelişme yalnızca TL'nin dolar karşısındaki değer kaybı değil, şirketlerin borsa üzerindeki toplam değerlerinin de ciddi biçimde küçülmesidir.

Dolar kaybının gerçek dağılımı

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor.

Ağustos sonundan ekim ortasına kadar olan farklı tarihli karşılaştırmalarda, toplam kayıp 142,5 milyar dolara kadar çıkıyor. Bunun 133,7 milyar doları TL bazındaki piyasa değeri düşüşünün dolar karşılığı, yaklaşık 8,8 milyar doları ise kur etkisi olarak hesaplanmış.

Bu iki hesap farklı bitiş tarihlerini kapsıyor. Bu nedenle 118,6 milyar dolarlık aylık karşılaştırma ile 142,5 milyar dolarlık ekim ortası karşılaştırması birbirine karıştırılmamalıdır.

Ancak her iki hesapta da ortak sonuç açık: Erimenin temel kaynağı döviz kuru değil, şirketlerin TL cinsinden toplam piyasa değerindeki düşüştür.

2- BIST 100 ile diğer şirketler arasındaki ayrışma

Hazırladığımız bu grafik, BIST 100 ile diğer şirketlerin endeks hareketleri arasında dikkat çekici bir ayrışma gösteriyor.

Özellikle 2025 sonundan 2026 sonbaharına kadar olan dönemde, BIST 100'ün çok daha yüksek seviyelere çıkmasının ardından sert biçimde gerilemesi ve diğer şirketler endeksinin de önemli ölçüde değer kaybetmesi, piyasanın farklı kesimlerindeki kırılganlığı gündeme getiriyor.

Burada önemli olan yalnızca BIST 100'ün düşmesi değil, endeks dışında kalan şirketlerin ve düşük fiili dolaşıma sahip hisselerin de nasıl etkilendiğidir.

Borsa İstanbul'un piyasa bütünlüğü, şirketlerin gerçek piyasa değerleri ve fiili dolaşım oranlarının doğruluğu, artık yalnızca yerli yatırımcıların değil, uluslararası endeks sağlayıcılarının da gündeminde.

Bu nedenle grafik, hisse fiyatlarının gelişimini gösteren ayrı bir gösterge olarak değerlendirilmelidir; toplam piyasa değeri grafiğiyle aynı ölçüm değildir.

3- 131 yatırım fonu neden tasfiye edildi?

Krizin en önemli dönüm noktası 17 Eylül 2026 tarihidir.

SPK, yedi portföy yönetim şirketine ait toplam 131 yatırım fonunun tasfiyesine karar verdi.

23 Eylül'de yapılan resmi açıklamada, Merkezi Kayıt Kuruluşu kayıtlarına göre bu fonlarda 455 bin 758 tekil yatırımcının bulunduğu bildirildi.

Tasfiye kapsamındaki şirketler arasında Tera, Pusula, Hedef, Atlas, A1, Pardus ve Bulls Portföy yer aldı.

SPK, fonların TEFAS üzerinden alım satımını durdurdu ve tasfiye işlemlerinin yürütülmesi için Tera Portföy fonlarında İş Bankası'nı, diğer altı portföy yönetim şirketinin fonlarında ise Ziraat Bankası'nı görevlendirdi.

Bu karar, basit bir şirket kapatma işlemi değildi. Yüz binlerce yatırımcının parasının bulunduğu fonların varlıklarının değerlenmesi, nakde dönüştürülmesi ve yatırımcılara ödenmesi gerekiyordu.

Peki bu noktaya nasıl gelindi?

SPK'nın 18 Eylül 2026 tarihli açıklaması, olayın geçmişine ilişkin çok önemli bir itiraf niteliğinde.

Kurul, 2025 yılının son çeyreğinde bazı serbest yatırım ve para piyasası fonları üzerinden, fiili dolaşım oranı düşük şirket hisselerinde ekonomik gerçeklik ve şirketlerin temel finansal büyüklükleriyle açıklanamayan fiyat hareketlerinin gözlemlendiğini açıkladı.

Dahası:

• 2 Aralık 2025'te Finansal İstikrar Komitesi konuyu gündemine aldı.
• Toplantıya Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek başkanlık etti.
• SPK'ya makroihtiyati tedbirler konusunda tavsiye kararı verildi.
• 3 Aralık 2025'te SPK bünyesinde çalışma grubu kuruldu.
• 28 Ağustos 2026'da Yatırım Fonlarına İlişkin Rehber değiştirildi.
• 17 Eylül 2026'da 131 fon tasfiye kapsamına alındı.

Bu kronoloji çok önemli.

Çünkü SPK'nın kendi açıklaması, düşük fiili dolaşıma sahip hisselerde olağan dışı fiyat hareketlerinin 2025 sonunda fark edildiğini gösteriyor.

O halde şu soruyu sormak zorundayız:

2025 sonunda tespit edilen piyasa bozulması neden 2026 Eylül ayına kadar yüz binlerce yatırımcıyı etkileyen bir krize dönüşebildi?

Kaynaklar:

• SPK, 18 Eylül 2026, Yatırım Fonlarına İlişkin Rehber Düzenleme Süreci Açıklaması.
• SPK, 23 Eylül 2026, Tasfiye Konusu Fonlardaki Yatırımcı Sayısına İlişkin Açıklama.

4- Fon krizinin küresel finans sistemiyle benzerliği

Yaşananları yalnızca Türkiye'ye özgü bir olay olarak değerlendirmek de eksik olur.

Uluslararası finans sisteminde yatırım fonlarının likidite sorunları, daha önce de büyük piyasa sarsıntılarına neden oldu.

Özellikle Mart 2020'de COVID-19 salgınının başlamasıyla küresel piyasalarda yaşanan nakit talebi, yatırım fonlarını ellerindeki varlıkları hızla satmaya zorladı.

IMF'nin Ekim 2020 tarihli Küresel Finansal İstikrar Raporu'nda bu durum ayrıntılı biçimde incelendi.

Raporda, yatırımcıların fonlardan para çekmesi üzerine fonların öncelikle daha likit varlıklarını satmaya yöneldiği, bu durumun piyasalardaki fiyat baskısını artırdığı ve daha büyük ölçekli zorunlu satış döngülerine yol açabileceği belirtildi.

Avrupa Merkez Bankası da 2021 tarihli çalışmasında benzer bir mekanizmayı açıkladı:

• Fonların yatırımcılara kısa vadeli ödeme taahhüdünde bulunması,
• Buna karşılık portföylerinde kolay nakde çevrilemeyen varlıklar bulundurması,
• Yoğun para çekme taleplerinin zorunlu satışları tetiklemesi,
• Bu satışların varlık fiyatlarını daha da düşürmesi.

Bu mekanizma literatürde likidite uyumsuzluğu ve yangın satışı (fire sale) olarak tanımlanıyor.

Türkiye'de 2026 yılında yaşanan gelişmeler de bu mekanizmanın bazı özelliklerini taşıyor.

Ancak Türkiye'deki fon krizinin büyüklüğü, nedenleri ve sorumlulukları hakkında kesin hüküm vermek için ayrıca adli ve finansal inceleme gerekiyor.

Önemli olan, uluslararası finans kuruluşlarının yıllardır uyardığı bu sistemik riskin Türkiye'de neden yeterince önlenemediğini araştırmaktır.

5- Cenevre ve Lüksemburg hattı: Edmond de Rothschild dosyası

Araştırmanın uluslararası boyutunu önemli ölçüde değiştiren gelişmelerden biri, fon soruşturması kapsamında ortaya çıkan hisse ve para transferleridir.

14 Ağustos 2026 tarihli, Pusula Yatırım Menkul Değerler A.Ş. Müdürlüğüne hitaben düzenlenmiş ve Serdar Turhan'ın imzasını taşıyan belgede, 73410 numaralı hesapta bulunan 8.852.760 lot THYAO hissesinin Edmond de Rothschild (Europe) S.A. nezdindeki 22373379.1001 numaralı portföye aktarılması talep ediliyor.

Belgede şu ifade yer alıyor:

"Tüm işlemlerimde ve hesabımda mutabıkım."

Bu belge, soruşturma kapsamında gündeme gelen hisse transferlerinin en dikkat çekici örneklerinden biridir.

Hissenin transfer talimatının verilmiş olması, işlemin nihai olarak tamamlandığını veya nihai ekonomik yararlanıcının kim olduğunu tek başına göstermiyor. Bunun için saklama kayıtları, virman gerçekleşme belgeleri ve hesap hareketleri gerekiyor.

Ancak soruşturma haberlerinde yer alan diğer belgelerle birlikte değerlendirildiğinde, ciddi bir araştırma konusu ortaya çıkıyor.

Gazete Oksijen ve diğer haber kaynaklarında yer alan bilgilere göre, Muhammed Yarız'ın da 11 Ağustos 2026 tarihinde aynı finans kuruluşundaki portföye 749.820 lot THYAO hissesi aktardığı bildirildi.

İki hisse transferinin işlem tarihlerindeki fiyatları üzerinden toplam değerinin yaklaşık 2,93 milyar TL olduğu hesaplandı.

Bu belge, önceki Edmond de Rothschild belgesiyle birlikte değerlendirildiğinde araştırmanın uluslararası boyutunu güçlendiriyor. Burada özellikle Bahreyn merkezli Leopard Family Office, Burgan Yatırım ve KUYAS hisseleri arasındaki bağlantı dikkat çekiyor.

Kaynak : gazeteoksijen.com

Para transferleri

T24'ün soruşturma dosyasına dayandırdığı haberinde ise şu hareketler yer aldı:

• Serdar Turhan'ın hesabından İsviçre'deki bir hesaba 15 milyon dolar gönderildiği,
• Muhammed Yarız'ın hesabından İsviçre'deki bir hesaba 25 milyon euro transfer edildiği,
• 24 Ağustos 2026 tarihinde Turhan'ın hesabında yaklaşık 1,198 milyar TL tutarında transfer hareketi bulunduğu,
• 1 Eylül 2026 tarihinde Yarız'ın hesabı ile Edmond de Rothschild nezdindeki bir hesap arasında yaklaşık 2,889 milyar TL'lik hareket gerçekleştiği bildirildi.

Haberde bu işlemlerin fonların geri ödeme yükümlülüklerini yerine getiremediği 15-16 Eylül tarihlerinden önce gerçekleştiği belirtildi.

Bu hareketlerin hukuki niteliği, kaynağı ve nihai kullanım amacı soruşturmanın önemli konularından biridir.

Burada cevaplanması gereken temel soru şudur:

Yatırımcıların parasını yönetmekle yükümlü olan finans kuruluşlarının yöneticileri, fonların ödeme güçlüğü yaşamasından önce hangi finansal işlemleri gerçekleştirdi? Bu işlemlerin şirket ve fon kaynaklarıyla bağlantısı var mıydı?

6- Serdar Turhan'ın savunması: Yüzde 0,5 faizli İsviçre Frangı kredisi

Dosyanın dikkat çeken diğer yönü, Serdar Turhan'ın savcılık ifadesinde anlattığı kredi görüşmesidir.

DHA ve Diken tarafından yayımlanan savunma metnine göre Turhan, Edmond de Rothschild'ın kendisine yüzde 0,5 faiz oranıyla İsviçre Frangı kredisi teklif ettiğini, kendisinin bu teklifi kabul ederek BIST 30'da işlem gören hisselerini teminat gösterdiğini anlattı.

Turhan'ın savunmasına göre:

• Banka tarafından İsviçre Frangı cinsinden kredi teklif edildi.
• Kredi karşılığında kendisine ait BIST 30 hisseleri teminat gösterildi.
• Kredi işlemi gerçekleşmedi.
• Teminat gösterilen hisseler banka tarafından satıldı.
• Elde edilen paranın yaklaşık 90 milyon dolara ulaştığını savundu.
• Bu paranın kriz döneminde Pusula Portföy Yönetim Şirketi'ne aktarıldığını belirtti.

Bu anlatım, henüz savcılık tarafından doğrulanmış bir sonuç değil, şüphelinin kendi savunmasıdır.

Bununla birlikte önemli bir finansal soru ortaya çıkıyor:

Faizsiz finansman modeliyle kamuoyunda tanınan bir iş insanının, İsviçre Frangı üzerinden faizli bir kredi ilişkisine girmesi ve hisse senetlerini uluslararası bir bankaya teminat göstermesi, şirketlerin finansman yapısı ve risk yönetimi açısından nasıl değerlendirilmelidir?

Bu sorunun yanıtı, kişinin dini tercihlerinden değil, finansal işlemlerin şeffaflığından, kaynağından ve hukuka uygunluğundan hareketle verilmelidir.

7. Edmond de Rothschild Bankası'nın 1MDB geçmişi

Burada araştırmanın uluslararası boyutunda önemli bir tarihsel gerçek bulunuyor.

Lüksemburg Adalet Bakanlığının 22 Mayıs 2025 tarihli resmi açıklamasına göre Edmond de Rothschild (Europe) S.A., Malezya'nın devlet yatırım fonu 1MDB yolsuzluğu kapsamında kara para aklama ve suçtan elde edilen malvarlığını kabul etme suçlarından mahkum edildi.

Mahkeme, bankanın malvarlığında bulunan 25 milyon avronun müsaderesine karar verdi.

Lüksemburg yargısının açıklamasında:

• 1MDB kaynaklı paraların uluslararası ve karmaşık finansal akışlar üzerinden bankaya ulaştığı,
• Bankada farklı offshore şirketler adına açılmış çok sayıda hesap bulunduğu,
• Soruşturmanın 2016 yılında başladığı,
• 153 polis raporu hazırlandığı,
• Birçok ülkeden adli yardımlaşma talep edildiği

belirtiliyor.

Bu karar, bizim iddiamız değil, Lüksemburg yargısının resmi açıklamasıdır.

Ancak şu ayrımı yapmak gerekiyor: 2025'teki mahkumiyet, 2026 yılında aynı bankayla işlem yapan kişilerin suç işlediğini göstermez. Bankanın geçmişteki mahkumiyeti, bugün yapılan işlemlerin de aynı nitelikte olduğunu kanıtlamaz.

Bununla birlikte, uluslararası finans kuruluşlarının geçmişteki kara para aklama mahkumiyetleri, yeni müşteri kabulü ve fon transferlerinde uyguladıkları uyum ve denetim süreçlerinin sorgulanmasını haklı kılar.

Jeffrey Epstein bağlantısı

Edmond de Rothschild grubunun geçmişine ilişkin bir başka önemli dosya da Jeffrey Epstein ile yapılan 2015 tarihli anlaşmadır.

5gviusnews’in 5 Şubat 2026 tarihli araştırmasına göre, Ariane de Rothschild'in ABD'deki vergi soruşturması sırasında Epstein'dan yardım istediği, Epstein'ın şirketi üzerinden yaklaşık 25 milyon dolarlık bir danışmanlık ücreti konusunda anlaşma yapıldığına ilişkin belgeler bulunuyor.

ABD'deki vergi soruşturmasının çözümünde bankanın yaklaşık 45,5 milyon dolarlık ödeme yaptığı ve Epstein'ın bu süreçte aracı rolü üstlendiği bildirildi.

Bu olayın da Türkiye'deki fon soruşturmasıyla doğrudan bağlantısı kanıtlanmış değildir. Ancak, bankanın Siyonist bağlantıları ve uluslararası geçmişinin araştırılmasında göz ardı edilmemesi gereken önemli bir konudur.

Burada önemli olan, aynı finans grubunun farklı ülkelerdeki hukuki sicilini, kurumsal yapısını ve finansal uyum mekanizmalarını doğru biçimde incelemektir. Belki de bu göz kaçan durum Türkiye’deki fon vurgunun en önemli sacayağıdır.

8- Ankara'daki denetim mekanizması: Uyarılar neden zamanında sonuç vermedi?

Bu dosyanın en önemli sorularından biri, denetim mekanizmalarının çalışıp çalışmadığıdır.

Ankara'da güvenilir kaynaklardan edinildiği belirtilen ve daha önce yayımlanan haberlerde, bazı şüphelilerin çakarlı araçlar ve korumalarla hareket ettikleri, kamu görevlilerinin bu kişilere karşı olağan denetim süreçlerini uygulamadığı öne sürülüyor.

Aynı kaynak, SPK, MKK ve Borsa İstanbul sistemlerinde olağan dışı fiyat hareketlerini tespit edebilecek algoritmalar bulunduğunu, düşük fiyatlı hisselerdeki sıra dışı artışların otomatik uyarılar oluşturduğunu iddia ediyor.

Bu anlatımlar henüz bağımsız olarak doğrulanmış resmi bulgular değildir.

Ancak SPK'nın 18 Eylül açıklamasıyla birlikte değerlendirildiğinde, denetim açısından cevaplanması gereken somut sorular ortaya çıkıyor:

1. 2025 son çeyreğinde olağan dışı fiyat hareketleri tespit edildiğine göre, hangi hisseler ve fonlar incelemeye alındı?
2. SPK'nın çalışma grubu hangi bulgulara ulaştı?
3. MKK ve Borsa İstanbul'un gözetim sistemleri hangi tarihlerde alarm üretti?
4. Bu uyarılar hangi kurum ve yöneticilere iletildi?
5. Uyarılar üzerine neden daha erken ve etkili müdahalede bulunulmadı?
6. Fonların ödeme güçlüğü yaşamasından önce yapılan hisse ve para transferleri hangi aşamada incelendi?
7. Mali Suçları Araştırma Kurulu (MASAK) ve savcılık arasındaki bilgi paylaşımı ne zaman başladı?

Bunlar, herhangi bir kişi veya kurum hakkında peşinen suç isnadı değildir. Bunlar kamu kaynaklarının, yatırımcı birikimlerinin ve sermaye piyasalarının güvenliği açısından yanıtlanması gereken denetim sorularıdır.

Asıl mesele, alarm sisteminin bulunup bulunmaması değil, alarmın hangi aşamada kim tarafından değerlendirildiğidir.

9- MSCI uyarısı: Türkiye'nin uluslararası piyasa güvenilirliği sorgulanıyor

15 Ekim 2026'da uluslararası endeks sağlayıcısı MSCI, Türkiye endekslerinde belirli değişiklikleri geçici olarak dondurduğunu açıkladı.

Bu karar sıradan bir teknik düzenleme değildi.

MSCI, kurumsal yatırımcılardan gelen endişelere dayanarak, bazı küçük şirketlerde fon portföyleri üzerinden koordineli işlem yapılmış olabileceğine dikkat çekti.

Ayrıca fiili dolaşım oranlarının güvenilirliğine ve piyasa bütünlüğüne ilişkin sorunları gündeme taşıdı.

MSCI'nin talepleri arasında:

• Nihai ekonomik yararlanıcıların daha açık ve zamanında açıklanması,
• Koordineli işlemlere karşı etkin gözetim ve yaptırım,
• Fiili dolaşım oranlarının bağımsız biçimde doğrulanabilmesi,
• Şeffaf ve kurallara dayalı bir düzenleme sistemi

bulunuyor.

MSCI, Haziran 2027'ye kadar yeterli ilerleme görülmemesi hâlinde Türkiye'nin gelişen piyasa statüsünün sınır piyasa veya bağımsız piyasa statüsüne düşürülmesinin değerlendirmeye alınabileceğini bildirdi.

Bu ihtimalin gerçekleşmesi hâlinde, gelişen piyasa endekslerini takip eden bazı uluslararası fonların Türkiye varlıklarını azaltması gündeme gelebilir.

Dolayısıyla Türkiye'deki fon krizinin etkisi, yalnızca yerli yatırımcıların kaybıyla sınırlı kalmayabilir.

Uluslararası yatırımcı güveninin zedelenmesi, Türkiye'nin dış finansmana erişimini ve sermaye piyasalarının uzun vadeli rekabet gücünü de etkileyebilir.

Kaynak: MSCI, 15 Ekim 2026, MSCI Implements a Freeze on the MSCI Turkey Indexes.

10- IMF bu gelişmelerden habersiz olabilir mi?

Araştırmanın en önemli uluslararası sorularından biri budur.

Uluslararası Para Fonu (IMF), yalnızca ülkelerin bütçe açıklarını, enflasyonunu veya döviz rezervlerini izleyen bir kuruluş değildir. Aynı zamanda finansal istikrarı, sermaye hareketlerini, bankacılık sistemini ve sistemik riskleri de değerlendirir.

IMF'nin 13 Şubat 2026 tarihli Türkiye 2025 Madde IV değerlendirmesinde, Türkiye'nin finansal sistemine ilişkin önemli riskler ele alınmıştı.

Özellikle Mart 2025'te yaşanan piyasa stresine ilişkin IMF'nin hesaplamaları dikkat çekicidir:

• İki haftada yabancı yatırımcıların yaklaşık 18 milyar dolarlık TL varlık tasfiyesi,
• Carry trade pozisyonlarının yaklaşık yüzde 70'inin kapatılması,
• Yerli yatırımcıların yaklaşık 19 milyar dolarlık TL mevduat çekişi,
• Merkez Bankası çekirdek rezervlerinin 18-25 Mart arasında 56,9 milyar dolardan 29,1 milyar dolara gerilemesi.

IMF, bu gelişmeleri Türkiye'nin finansal piyasalardaki kırılganlığı açısından değerlendirmişti.

Ekim 2026 IMF raporu ne diyor?

IMF'nin 13 Ekim 2026'da yayımladığı Küresel Finansal İstikrar Raporu da yatırım fonları ve finansal piyasalardaki risklere geniş yer ayırıyor.

Raporda:

• Küresel hedge fonlarının yaklaşık 13 trilyon dolarlık varlık yönettiği,
• Kaldıraçlı işlemlerin piyasa stresini büyütebildiği,
• Yatırımcıların eş zamanlı para çekme taleplerinin zorunlu satışları tetikleyebildiği,
• Likidite sorunlarının diğer finansal kuruluşlara yayılabildiği,
• Finansal sistemde daha güçlü veri toplama ve gözetim gerektiği

belirtiliyor.

Burada çarpıcı bir zamanlama var.

Türkiye'de 17 Eylül'de 131 fon tasfiye kapsamına alınmış, IMF ise 13 Ekim'de küresel finansal istikrar raporunda yatırım fonlarının likidite ve kaldıraç risklerini ele almıştı.

Ancak kamuya açık raporun özetinde Türkiye'deki 131 fonun tasfiyesine ilişkin özel bir inceleme veya değerlendirme bulunmuyor.

Bu nedenle IMF'nin olaydan habersiz olduğunu söylemek de, Türkiye'deki olayın tüm ayrıntılarını bildiğini söylemek de mevcut belgelerle mümkün değil.

Bununla birlikte IMF'nin Türkiye'deki finansal istikrar risklerini izleme görevi ve Türkiye ile yürüttüğü düzenli ekonomik değerlendirmeler dikkate alındığında şu soruların sorulması gerekiyor:

1. IMF'nin Türkiye heyeti, 2025 sonundan itibaren SPK'nın tespit ettiği fon kaynaklı fiyat hareketlerinden haberdar mıydı?
2. 2026 Eylül ayında ortaya çıkan fon ödeme krizine ilişkin Türkiye makamlarından bilgi aldı mı?
3. Türkiye'deki sermaye piyasası gözetim mekanizmalarını değerlendirdi mi?
4. Ekim 2026 Küresel Finansal İstikrar Raporu hazırlanırken Türkiye'deki fon krizinin etkileri incelendi mi?
5. IMF'nin Türkiye'ye ilişkin bir sonraki değerlendirmesinde 131 fonun tasfiyesi ve piyasa bütünlüğü sorunu ele alınacak mı?

IMF'nin genel riskleri bilmesi başka, Türkiye'deki özel olayın ayrıntılarını bilmesi başkadır. Bu ikisini birbirine karıştırmadan, IMF'den açıklama ve değerlendirme talep edilmelidir.

11. Türkiye'de yaşananlar küresel bir finansal operasyonun parçası mı?

Bu soruya cevap verirken dikkatli olmak gerekiyor.

Ortada birbiriyle bağlantılı olabilecek çok sayıda olay var:

• Düşük fiili dolaşıma sahip şirketlerde olağan dışı fiyat hareketleri,
• Yatırım fonlarının büyüklüğündeki hızlı artış,
• Fonların ödeme yükümlülüklerini yerine getirememesi,
• 131 fonun tasfiyesi,
• Yurt dışındaki finans kuruluşlarına yapılan para ve hisse transferleri,
• Uluslararası endeks kuruluşlarının piyasa bütünlüğüne ilişkin uyarıları,
• Fon yöneticileri hakkında yürütülen adli soruşturma.

Bunlar, Türkiye'nin sermaye piyasalarında ciddi yapısal sorunlar bulunduğunu gösteriyor.

Ancak bütün bu gelişmelerin önceden planlanmış, uluslararası ölçekte koordine edilmiş tek bir operasyon olduğunu kanıtlayan bir belge henüz kamuya açık değil. Ancak olmama ihtimali de yok gibi…

Bir finansal operasyonun varlığını ileri sürmek için yalnızca zamanlama benzerliği yeterli değildir. Para akışlarının kaynağı, nihai yararlanıcılar, işlem talimatları, iletişim kayıtları ve karar mekanizmaları arasındaki bağlantıların ortaya konulması gerekir.

Bu nedenle araştırmanın hedefi, peşin hüküm vermek değil, bu ihtimali doğrulayabilecek veya çürütebilecek belgelerin peşine düşmek olmalıdır.

12-Türkiye'nin cevaplaması gereken sorular

Bu dosyanın sonunda asıl sorumluluk zincirine odaklanmak gerekiyor.

SPK'ya:

2025 sonunda tespit edilen olağan dışı fiyat hareketleri hakkında hangi işlemler yapıldı? Neden daha erken müdahale edilmedi?

MKK ve Borsa İstanbul'a:

Fonların portföyleri, fiili dolaşım oranları, virman işlemleri ve olağan dışı fiyat hareketleri hangi sistemlerle izlendi? Hangi uyarılar oluşturuldu?

MASAK'a:

Fonların ödeme güçlüğünden önce gerçekleştiği bildirilen yurt dışı para transferleri hangi tarihte incelemeye alındı? Nihai yararlanıcılar kimlerdi?

Hazine ve Maliye Bakanlığı'na:

2 Aralık 2025'te Finansal İstikrar Komitesi'nde gündeme alınan sorun hakkında hangi tedbirler kararlaştırıldı? Uygulama neden aylar sonra sonuç verdi?

Adalet Bakanlığı ve İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı'na:

Soruşturma kapsamında incelenen hisse virmanları, yurt dışı transferleri ve fonların ödeme yükümlülükleri arasındaki bağlantılar hangi aşamada?

Edmond de Rothschild (Europe) S.A.'ya:

14 Ağustos 2026 tarihli 8.852.760 lot THYAO hisse transfer talimatı işleme alındı mı? Hesabın gerçek yararlanıcısı kimdi? Hisseler hangi hukuki ve ticari ilişki kapsamında kabul edildi?

IMF'ye:

Türkiye'deki 131 fonun tasfiye edilmesi, yüz binlerce yatırımcının etkilenmesi ve MSCI'nin piyasa bütünlüğüne ilişkin uyarıları IMF tarafından nasıl değerlendiriliyor?

SONUÇ: BİR BORSANIN DÜŞMESİNDEN DAHA FAZLASI

Türkiye'de iki ayda 118,6 milyar dolarlık piyasa değeri kaybı yaşandı. 131 fon tasfiye sürecine girdi. 455 bin 758 yatırımcının birikimleri bu süreçten etkilendi.

SPK'nın kendi açıklaması, bazı fonların düşük fiili dolaşıma sahip hisselerde ekonomik gerçeklikle açıklanamayan fiyat hareketlerine neden olduğunun 2025 sonundan itibaren bilindiğini ortaya koyuyor.

Soruşturma dosyasına yansıyan haberler, fonların ödeme güçlüğüne düştüğü tarihlerden önce yurt dışına para transferleri yapıldığını ve Lüksemburg'daki bir finans kuruluşuna milyonlarca lot hisse aktarılması için talimat verildiğini gösteriyor.

Aynı finans kuruluşunun 1MDB dosyasında Lüksemburg mahkemesi tarafından kara para aklama ve suçtan elde edilen malvarlığını kabul etme suçlarından mahkum edilmiş olması da uluslararası finansal uyum açısından araştırılması gereken bir geçmişe işaret ediyor.

MSCI'nin Türkiye endekslerindeki değişiklikleri dondurması ise sorunun uluslararası yatırımcı güveni bakımından da önem kazandığını gösteriyor.

Bütün bunların ortasında, IMF'nin küresel finansal istikrar raporlarında uyardığı fon likiditesi, kaldıraç ve zorunlu satış riskleri Türkiye'de somut bir krize dönüşmüş durumda.

Burada artık yalnızca borsa neden düştü sorusunu sormak yeterli değil.

Asıl soru şudur:

Türkiye'de yüz binlerce insanın birikimi risk altındayken, olağan dışı fiyat hareketleri aylar öncesinden tespit edilmişken, milyarlarca liralık hisse ve para transferleri gerçekleşirken, denetim ve gözetim mekanizmaları neden zamanında ve etkili biçimde çalışmadı?

Kim neyi biliyordu?

Hangi uyarılar yapıldı?

Hangi işlemlere izin verildi?

Ve en önemlisi, bütün bu sürecin ekonomik ve hukuki sorumluluğunu kim üstlenecek?

GERÇEK CEVAP, PARANIN GİTTİĞİ YERDE DEĞİL, ÇEŞMENİN BAŞINDA!

Bu dosyanın vereceği cevap, yalnızca bir fon soruşturmasının değil, Türkiye sermaye piyasalarına duyulan güvenin geleceğini de belirleyecek.

Ancak asıl mesele, kaybolan paranın miktarından çok daha büyüktür: Trafiği kim yönetiyor, kuralları kim koyuyor, denetim mekanizmalarını kim kontrol ediyor ve milyarlarca dolarlık para transferlerinin arkasındaki finansman kaynağı kim? Bu araştırma dosyası, meselenin yalnızca Türkiye'deki fon yöneticileriyle sınırlı olmadığını; IMF'nin küresel finans sistemindeki rolünü, uluslararası sermaye ağlarını ve Rothschild ailesiyle bağlantılı finans kuruluşlarının bu süreçlerdeki olası ilişkilerini de sorgulamaktadır. Çünkü gerçek cevap, yalnızca paranın gittiği yerde değil, çeşmenin başında aranmalıdır.

İki gün önce, 31 Ekim 2026’da Hakkâri’nin Yüksekova–Esendere bölgesinde vurulan Piyade Er Yusuf Sait Ünlü şehit edildi. Kendisini kimin vurduğu henüz resmen açıklanmadı. MSB yalnızca, bir “hudut geçiş olayına müdahale sırasında açılan ateşle” yaralandığını bildirdi. Ateşi açanların PKK/PJAK mensubu, kaçakçı veya başka kişiler olduğuna dair doğrulanmış bir açıklama bulunmuyor. Görevi başında vuruluyor ve kimin vurduğu belirtilmiyor. Asker, Büyük Türk Milletinin çocuğu. Tek bir satır açıklamayla geçiştiriliyor.

Erinden orgeneraline kadar ülkemizde askerin durumu budur. Taziye mesajları gırla giderken Azerbaycan Savunma Bakanı Orgeneral Zakir Hasanov, Türkiye Milli Savunma Bakanı Yaşar Güler’e şehidin ailesi ve Türk milleti için başsağlığı mesajı gönderdi. O da kim veya kimler tarafından vurulduğunu söylemedi.

Bu olay yakın geçmişi hatırlattı.

İstanbul’da, 16 Nisan 1980’de, CIA çalışanı olduğu söylenen ABD’li astsubay Alberto Sam Novello öldürüldü. Olaya katılanlar şunlardı: Hakkı Kolgu, Kadir Tandoğan, Ahmet Soner ve Talip Aydın. Hakkı, olay esnasında Amerikalıların ateşiyle yaralandı ve hastanede öldü. Talip Aydın, Maslak Askeri Cezaevi’nden kaçmaya çalışırken öldürüldü. Olay sırasında kaçmayı başaran Ahmet ve Kadir yakalandılar. Cezaevine konuldular. ABD kan istiyor, can istiyordu. Bu arada 12 Eylül darbesi olmuştu. Avukatları Nebi Barlas’tı. Nebi Barlas, 22 Temmuz 2026’da vefat etti. Kendisi, Talat Aydemir zamanında tutuklanmış ve üç sene hapis yatmış bir Harbiyeliydi. Sonradan hukuk fakültesini bitirerek avukat olmuştu. Hapishane ve idam sahnelerine bizzat tanık olmuştu. Adalet Savaşçısı adlı kitabı vardır.

Cezaevinde Ahmet ve Kadir, yoğun işkenceden geçtikleri hâlde mahkeme karşısında “Tam Bağımsız Türkiye!” sloganı atmışlar; asılacakları gün sandalyelerine, cellada bırakmadan, kendileri tekme vurmuşlardı. Oysa ikisi de ayrı hücrelerde tutuluyordu ancak davranışları aynıydı. Son sözleri sorulduğunda Ahmet şunları söyledi:

“Bizi asmaya karar verenler şunu bilsinler: Kendileri de bir gün asılacaktır. Pardon, gebertilecektir. Her şey tam bağımsız Türkiye için!”

O saatleri Nebi Barlas şöyle anlatıyor: “Savcı, güle oynaya ölüme giden bu gençler karşısında şaşkındı. Titreme nöbeti geçiriyor, yüzü sapsarıydı. Kararı veren Yargıç Nafiz, ‘Keşke portakal, limon satsaydım da bu pis kararı vermeseydim.’ diyordu. Omuzları çökmüş, ağlıyordu. Pişmanlık ve üzüntü içindeydi.”

Ege Denizi’nde icra edilen NATO’nun Display Determination-92 (Kararlılık Gösterisi-92) tatbikatı sırasında, Amerikan uçak gemisi USS Saratoga’dan ateşlenen iki adet Sea Sparrow füzesi, doğrudan Türk Deniz Kuvvetlerine ait TCG Muavenet muhribini vurmuştu. Füzelerin geminin kaptan köşkünü ve savaş harekât merkezini doğrudan vurması sonucu 5 Türk askeri şehit olmuş ve 22 askerimiz yaralanmıştı. ABD hükûmeti ve askeri yetkilileri, olayın tamamen bir “kaza” ve “iletişim hatası” olduğunu savundu. Ancak askeri uzmanlar, Sea Sparrow füzelerinin ateşlenmesi için altı aşamalı onay ve hedef kilitleme protokolü gerektiğini, bu yüzden olayın kaza olamayacak kadar sistematik olduğunu belirtmiştir. Olay kasıtlıydı.

Askeri Personel Ceza Almadı: ABD Donanması olayı soruştursa da füzeyi ateşleyen personelin hiçbiri cinayet veya kasıtlı saldırı suçundan hapis cezası almadı. Gemi komutanı James M. Drager ve yedi subaya yalnızca hafif idari disiplin cezaları verildi.

Yargı Süreci Engellendi: Şehit ailelerinin ABD mahkemelerinde açtığı tazminat davaları, olayın “siyasi ve askeri bir mesele” olduğu gerekçesiyle reddedildi ve yargılama engellendi.

Diyet Firkateynleri: ABD, hukuki bir tazminat ödememek adına Türkiye’ye “yardım” kılıfı altında, kullanım dışı kalmış sekiz adet Knox sınıfı fırkateyni indirimli veya hibe olarak devrederek olayın üstünü diplomatik yollarla kapattı. Türk askerine verilen kıymet buydu.

Türkiye, bu müttefik görünümlü saldırıların ardından yabancı sistemlere bağımlılığın getirdiği tehlikeler sularda yüzerken, ödenen bedel kadim milletimize aittir.

Sözleşmeli Er Yusuf Sait Ünlü, vatani görevini yaparken şehit edildi. Ailesi ve Türk milleti, hesabının sorulmasını bekliyor.

İsrailli Bakan Şikli'den çarpıcı sözler: “Tapınak Şövalyeleri Tarikatı'na karşı durun!”

İsrail'de siyasi iktidar ile güvenlik ve hukuk bürokrasisi arasındaki mücadele yeni ve dikkat çekici bir boyut kazandı. Netanyahu hükümetinin bakanlarından Amichai Şikli, Şin Bet Başkanı David Zini'ye destek verirken, devletin içinde “Derin Devlet” olarak nitelendirdiği yapılanmaları Tapınak Şövalyeleri Tarikatı'na benzetti. Yani kafalar iyice karıştı.

İsrail'de yayın yapan Kanal 14'ün haberine göre, Bakan Amichai Şikli, Şin Bet Başkanı David Zini'nin seçimlerdeki usulsüzlük iddialarına ilişkin soruşturma sürecinde karşılaştığı engeller hakkındaki açıklamalarına destek verdi.

Şikli'nin açıklamasındaki en çarpıcı bölüm ise İsrail devletinin içindeki güç odaklarına yönelik kullandığı ifadeler oldu.

Şikli, Zini ve ekibinin “Derin Devletimizin Tapınak Şövalyeleri Tarikatı'na karşı duracak güce sahip olmasını” umduğunu belirterek, kamuoyunun olayla ilgili doğrulanmış bütün ayrıntılara ulaşması gerektiğini söyledi.

İKTİDARIN İÇİNDEN DERİN DEVLET SUÇLAMASI

Şikli'nin açıklaması, sıradan bir siyasi muhalefet eleştirisinden farklı bir anlam taşıyor. Çünkü suçlama, Netanyahu hükümetine mensup bir bakandan geliyor.

Bakan, eski Şin Bet yönetiminden bazı isimleri, kurumun hukuk müşavirliğini ve seçim süreçlerinde görev alan hukuk çevrelerini hedef aldı. Şikli'ye göre bu çevreler, Arap nüfusun yoğun olduğu bölgelerdeki seçimlerde yolsuzluk ve toplu rüşvet iddialarının araştırılmasını engelliyor.

Ancak bu suçlamaların bağımsız soruşturma ve somut kanıtlarla doğrulanmış olduğu henüz ortaya konulmuş değil.

TAPINAK ŞÖVALYELERİ BENZETMESİ NEDEN ÖNEMLİ?

Tapınak Şövalyeleri, 12. yüzyılda Kudüs'te ortaya çıkan, zamanla Avrupa'nın en güçlü askeri, dini ve mali yapılanmalarından biri haline gelen Orta Çağ tarikatıydı.

1312 yılında resmen kaldırılan bu tarikat, günümüzde tarihsel gerçeklerin yanı sıra gizli örgütler, kapalı elitler ve görünmeyen güç merkezleri hakkındaki çeşitli anlatılarla da anılıyor.

Şikli'nin bu tarihsel sembolü kullanması, İsrail devletinin içinde kamu denetiminin dışında hareket ettiği iddia edilen kapalı bir güç odağı bulunduğu yönündeki siyasi suçlamasını daha da dikkat çekici hale getiriyor.

Burada önemli olan, Şikli'nin gerçekten tarihi tarikatın günümüzde devam eden bir örgütünü kastettiğinin kanıtlanmış olmaması. İfade, öncelikle bir siyasi benzetme olarak değerlendirilmeli.

NETANYAHU CEPHESİNDEKİ ÇATLAK MI, DEVLET İÇİNDE GÜÇ MÜCADELESİ Mİ?

İsrail'de hükümet ile yargı, güvenlik bürokrasisi ve istihbarat kurumları arasındaki yetki mücadelesi uzun süredir ülke siyasetinin önemli gündemlerinden biri.

Ancak Netanyahu hükümetinin kendi içinden bir bakanın, devletin içinde "Derin Devlet" ve “Tapınak Şövalyeleri” ifadelerini kullanması, tartışmayı yeni bir aşamaya taşıyor.

Bu açıklama şu soruyu gündeme getiriyor:

İsrail'de gerçek güç kimde? Seçilmiş hükümette mi, yoksa güvenlik, istihbarat ve hukuk kurumları içindeki görünmeyen güç merkezlerinde mi?

Şikli'nin sözleri, bu sorunun artık yalnızca muhalefetin değil, Netanyahu hükümetinin kendi kanadının da gündeminde olduğunu gösteriyor.

Anadolu Birliği Partisi Genel Başkanı Bedri Yalçın, Antalya'da 9-20 Kasım tarihlerinde düzenlenecek COP31 öncesinde yayımladığı basın açıklamasında, iklim gündeminin enerji ve su kaynakları üzerindeki etkilerinin yeterince tartışılmadığını savundu. Yapay zeka veri merkezlerinin su tüketimine dikkat çeken Yalçın, arıların ve doğal ekosistemin geleceği konusunda uyarıda bulundu. Yalçın, Özlem Türeci ve Uğur Şahin'e verilmesi gündeme gelen ödüle de tepki gösterdi.

Anadolu Birliği Partisi Genel Başkanı Bedri Yalçın, 2 Ekim 2026 tarihli basın açıklamasında, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'nin 31. Taraflar Konferansı (COP31) öncesinde gündeme ilişkin değerlendirmelerde bulundu.

COP31'in 9-20 Kasım 2026 tarihlerinde Antalya'da gerçekleştirilecek olmasına dikkat çeken Yalçın, konferans kapsamında ele alınacak başlıkların dünyadaki çevre sorunlarının temel nedenlerini yeterince kapsamadığını ileri sürdü.

“ASIL MESELE ENERJİ VE İÇİLEBİLİR SU KAYNAKLARI”

COP31 gündeminde sıfır atık, okyanuslar ve denizler, gıda güvenliği, iklime dirençli şehirler, temiz enerji, elektrifikasyon, yeşil sanayileşme, biyolojik çeşitlilik ve savunmasız ekosistemler gibi konuların bulunduğunu hatırlatan Yalçın, bu başlıkların önemli sorunları gündeme getirse de asıl tehlikenin gözden kaçırıldığını savundu.

Yalçın açıklamasında, “Asıl mesele, yeni dünya düzeninin idaresinde yer alacak veri merkezlerinin ve yapay zekanın vazgeçilmez unsurları haline getirilen enerji ve doğal, içilebilir su kaynaklarıdır” ifadelerini kullandı.

YAPAY ZEKANIN SU TÜKETİMİNE DİKKAT ÇEKTİ

Yapay zeka teknolojilerinin yaygınlaşmasıyla veri merkezlerinin enerji ve su ihtiyacının artacağına işaret eden Yalçın, Birleşmiş Milletler Üniversitesi (UNU) tarafından Haziran 2026'da yayımlandığını belirttiği bir rapora atıfta bulundu.

Açıklamada, yapay zekanın üretim, veri merkezleri ve soğutma süreçleri dahil yıllık su ayak izinin 2030 yılına kadar 9,3 trilyon litreye ulaşabileceği, 2035 yılında ise en iyimser tahminlerle 15-20 trilyon litre bandına çıkabileceği öne sürüldü.

Yalçın, COP31 kapsamında küresel elektrifikasyon hedefleri konuşulurken 2035 yılına yönelik su tüketimi projeksiyonlarının ve olası sonuçlarının yeterince tartışılmamasını ciddi bir eksiklik olarak değerlendirdi.

Bu miktarın Türkiye'nin yıllık su tüketiminin neredeyse üç katına karşılık geldiğini savunan Yalçın, temiz su kaynakları bakımından İstanbul'un başta geldiğini; Ankara, İzmir, Kocaeli, Bursa ve Antalya'nın da risk altındaki iller arasında bulunduğunu ifade etti.

“ARILARIN YOK OLMASI GIDA GÜVENLİĞİNİ DE TEHDİT EDER”

Açıklamasının merkezine arıları ve doğal ekosistemi yerleştiren Bedri Yalçın, teknolojik gelişmelerin enerji ve su tüketiminin doğa üzerindeki etkilerinin sorgulanması gerektiğini belirtti.

Arıların ve diğer tozlaştırıcı canlıların ekosistemin devamlılığı açısından önemli bir role sahip olduğunu vurgulayan Yalçın, arıların yok olmasının bitkisel üretimden gıda güvenliğine kadar insan yaşamını doğrudan etkileyebileceğini kaydetti.

Yalçın, doğal kaynakların giderek azalmasıyla yapay gıdaların ve doğal kaynakların yerini alabilecek kimyasal içerikli ürünlerin yaygınlaşabileceği endişesini de dile getirdi.

Küresel güçlerin kamuoyunun dikkatini asıl sorunlardan uzaklaştırdığını savunan Yalçın, bu yaklaşımı “Cambaza bak!” sözleriyle eleştirdi.

Açıklamasını, “Arılar adına insanlığı ve halkımızı uyarıyoruz!” ifadeleriyle sürdürdü.

TÜRECİ VE ŞAHİN'E VERİLMESİ GÜNDEME GELEN ÖDÜLE TEPKİ

Bedri Yalçın'ın açıklamasında öne çıkan diğer başlık ise Özlem Türeci ve Uğur Şahin'e Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı tarafından verilmesi gündeme gelen ödül oldu.

Yalçın, mRNA teknolojisiyle geliştirilen COVID-19 aşıları hakkındaki tartışmalara dikkat çekerek, Türeci ve Şahin'e devlet düzeyinde ödül verilmesini doğru bulmadığını belirtti.

Aşıların güvenliği, olası etkileri, geliştirilme süreçleri ve acil kullanım onayları hakkında bağımsız, şeffaf ve kapsamlı incelemeler yapılması gerektiğini savunan Yalçın, farklı ülkelerdeki hukuki ve idari süreçlerin de kamuoyuna açık biçimde değerlendirilmesini istedi.

Açıklamasında Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu hakkında çıkardığı tutuklama emrine ve Türkiye'de Netanyahu hakkında İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığına yapılan başvuruya da değinen Yalçın, bu kişilerde benzer suçlardan yargılanacağı için, aşılarla ilgili iddiaların da hukuki ve bilimsel yönden incelenmesi gerektiğini ifade etti.

Almanya'da gündeme gelen hukuki süreçleri de tartışmaya dahil eden Yalçın, söz konusu ödül kararının kamuoyunda ciddi soru işaretleri ve siyasi sorumluluk tartışmaları doğuracağını ileri sürdü.

“DOĞANIN VE İNSANLIĞIN GELECEĞİ İÇİN UYARIYORUZ”

Bedri Yalçın, açıklamasının sonunda COP31 gündeminin yalnızca iklim politikaları ve teknolojik dönüşüm üzerinden değil, enerji ve su kaynaklarının geleceği ile doğal yaşamın korunması açısından da değerlendirilmesi gerektiğini belirtti.

Anadolu Birliği Partisi Genel Başkanı Yalçın, açıklamasını şu sözlerle tamamladı:

“Arıların, doğanın ve insanlığın geleceği için uyarıyoruz!”

Bir hafta sonra Antalya, tarihinin en kalabalık ve belki de en anlamlı misafirlerini ağırlamaya hazırlanıyor. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'nin 31. Taraflar Konferansı COP31, 9-20 Kasım tarihlerinde Antalya'daki Aksu Expo alanında toplanacak. Resmî açıklamalara göre 196 ülkeden 100 binin üzerinde katılımcı bekleniyor; aralarında 100'ü aşkın devlet ve hükümet başkanı, 400'ü aşkın bakan var. Yaklaşık 1,1 milyon metrekarelik alan, müzakerelerin yapılacağı Mavi Bölge ile halka açık Yeşil Bölge'ye ayrıldı. Zirvenin güvenliği, ulaşımı, sağlığı ve temizliği için 30 binin üzerinde görevli çalışacak. Dünya liderleri ise 11-12 Kasım'da Antalya'da bir araya gelecek.

Bu rakamlar bir şehrin organizasyon kapasitesini anlatıyor. Ama ben bu yazıda başka bir şeyi sorgulamak istiyorum. Antalya bu misafirliğe yalnızca ev sahibi olarak mı hazırlanıyor, yoksa bir örnek olarak mı?

Çünkü ikisi aynı şey değil.

Dünyayı ağırlamak bir organizasyon başarısıdır; dünyaya örnek olmak ise bir karakter meselesidir.

Antalya misafir ağırlamayı bilir. 2025 yılında bu şehre 17,5 milyonu aşkın ziyaretçi geldi. ATF26'da dile getirildiği gibi, Antalya her yıl kendi nüfusunun 7-8 katı kadar turisti ağırlıyor. Havalimanından otele, otelden plaja, plajdan antik kente uzanan bu zinciri dünyanın pek az şehri bu ölçekte ve bu ustalıkla yönetebilir.

Ama COP31 sıradan bir misafirlik değil. Bu kez gelenler tatil için değil, gezegenin geleceği için geliyor. Ve bu misafirler, yalnızca otel odasının konforuna ya da toplantı salonunun düzenine bakmayacak. Şehrin suyunu nasıl yönettiğine, atığını nereye götürdüğüne, enerjisini nereden aldığına, çalışanlarına nasıl davrandığına da bakacaklar.

Otelcilikte yıllar içinde edindiğim bir sezgi var: İyi bir ev sahibini salonundan değil, mutfağından anlarsınız. Salon misafirler için hazırlanır; mutfak ise evin gerçek hâlini yansıtır.

Misafir salona bakarak gelir, mutfağa bakarak gider.

Bu noktada sosyal psikolojinin iki önemli bulgusu yolumuzu aydınlatıyor.

Birincisi, Albert Bandura'nın sosyal öğrenme kuramıdır. Bandura, insanların davranışlarının önemli bir bölümünü kendilerine anlatılanlardan değil, gözlemledikleri örneklerden öğrendiğini gösterdi. Çocuk ebeveyninin söylediğini değil, yaptığını taklit eder. Toplumlar da, şehirler de, sektörler de böyledir. Dünya Antalya'dan bir iklim bildirisi duymayı değil, iklimle uyumlu bir turizm şehrinin nasıl işlediğini görmeyi bekliyor.

İnsanlar sözü dinler, ama örneği taklit eder.

İkincisi, Leon Festinger'ın 1957'de ortaya koyduğu bilişsel çelişki kavramıdır. İnsan, söyledikleri ile yaptıkları arasındaki uyumsuzluğu fark ettiğinde derin bir rahatsızlık duyar. Ama asıl önemlisi, bu uyumsuzluğu başkalarında fark ettiğimizde ne olduğudur: O kişiye, o kuruma, o şehre olan güvenimiz sarsılır. İklim zirvelerine yöneltilen en ağır eleştiri de tam olarak budur. Fosil yakıt üreticisi ülkelerde düzenlenen zirveler, özel jetlerle gelen liderler, tek kullanımlık malzemelerle dolu toplantı salonları... Dünya artık iklim zirvelerinin ne söylediğine olduğu kadar, bunu nasıl yaptıklarına da bakıyor.

Söylediği ile yaptığı arasındaki mesafe, bir ev sahibinin itibarının ölçüsüdür.

Antalya'nın bu sınavı, kendi hikâyesi açısından da özel bir anlam taşıyor. Akdeniz havzası, uluslararası bilim insanlarının raporlarına göre dünya ortalamasından daha hızlı ısınıyor. Sıcak hava dalgaları, kuraklık, orman yangınları ve su stresi artık bu bölgenin günlük gerçekleri. Yani Antalya, iklim değişikliğini uzaktan konuşan bir şehir değil; onu bizzat yaşayan bir şehir. Güneşi ve denizi yarım asırdır dünyaya satan bir turizm başkentinin, aynı güneşin ve aynı denizin geleceği için toplanan zirveye ev sahipliği yapması, tarihin ince bir ironisi değil, bir sorumluluk çağrısıdır.

Zirve tarihinden de çıkarabileceğimiz dersler var. Büyük organizasyonlar, ev sahibi şehirlere iki farklı miras bırakabilir. Barselona 1992 Olimpiyatları, şehrin deniz kıyısını, altyapısını ve dünyadaki imajını kalıcı olarak dönüştürdü; bugün hâlâ başarılı bir mega etkinlik mirasının örneği olarak gösterilir. Atina 2004'te ise milyarlar harcanarak yapılan pek çok tesis, oyunlardan sonra kullanılmayan "beyaz fillere" dönüştü. Fark, organizasyonun ihtişamında değil, organizasyondan sonra ne olacağının önceden düşünülmüş olmasında yatıyordu.

Antalya'nın bu konuda iyi bir başlangıcı var. Zirve için yapılan yatırımların önemli bir bölümü kalıcıdır. Havalimanının yolcu kapasitesinin 35 milyondan 82 milyona çıkarılması planlanıyor; Belek ve Kundu bölgesinde yeni yolların, şehir içinde yeni toplu taşıma güzergâhlarının ve doğal gazla çalışan otobüslerin hizmete girmesi hedefleniyor. Bunlar zirve bittikten sonra da şehirde kalacak yatırımlar. Asıl soru ise bu fiziksel mirasın yanında bir davranış mirası da bırakıp bırakamayacağımız.

Zirve on iki gün sürer; mirası on yıllar.

Peki, turizm sektörü olarak bu sınavda bize düşen ne? Bence aşağıda belirtmiş olduğum somut bir sorumluluk var.

Ölçmek ve açıklamak; Zirve süresince ve sonrasında Antalya'daki her otel; misafir gecesi başına enerji, su ve atık rakamlarını ölçmeli, şeffaf biçimde paylaşmalı. Ölçülmeyen bir taahhüt, bir dilekten öteye geçmez. Bu rakamlar her yıl aynı yöntemle yeniden açıklandığında, Antalya dünyanın ölçülebilir hedefleri olan ilk büyük kitle turizmi destinasyonlarından biri olabilir.

Yerel olanı merkeze almak; Zirve misafirlerinin sofrasına gelen ürünün tarladan masaya kat ettiği mesafe, bir iklim politikasıdır. Antalya'nın serasından, köyünden, kooperatifinden gelen ürünler hem karbon ayak izini azaltır hem de yerel ekonomiye güç verir. Konaklama sektörünün satın alma gücü, bölgenin tarımına kalıcı bir talep yaratabilir.

Çalışanı bu hikâyenin parçası yapmak; Zirve süresince binlerce otel çalışanı dünyanın dört bir yanından gelen misafirlerle yüz yüze gelecek. Restoranda servis yapan genç, misafirin "Bu otel suyunu nasıl yönetiyor?" sorusuna cevap verebilmeli. Bir şehrin iklim bilinci, yöneticilerinin konuşmasıyla değil, en ön saftaki çalışanının bilgisiyle sınanır. Bu yüzden zirve, aynı zamanda sektör için büyük bir iklim okuryazarlığı seferberliğine dönüştürülmeli.

Bir şehrin iklim bilinci, kürsüdeki konuşmayla değil, en ön saftaki çalışanın cevabıyla sınanır.

Misafirliği on iki ay boyunca sürdürmek; COP31 kasım ayında yapılıyor; yani Antalya'nın sezon dışında da dünya çapında bir organizasyonu taşıyabildiğini kanıtlayacak. Bu, yıllardır konuştuğumuz 12 ay turizminin en güçlü vitrini olabilir. Kongre, toplantı ve bilim turizmi, sezonu uzatmanın ve istihdamı yıla yaymanın en akılcı yollarından biridir. Zirvenin bıraktığı tecrübe, gelecek yılların uluslararası kongre takvimine dönüştürülmeli.

Hesap vermek; Zirvenin ardından Antalya bir "zirve mirası karnesi" yayımlamalı: Neyi hedefledik, neyi başardık, nerede eksik kaldık? Bu karne bir yıl sonra yeniden açıklanmalı. Çünkü örnek olmak, kusursuz olmak değil; eksiklerini görebilmek ve onları düzeltme cesaretini gösterebilmektir.

Örnek olmak kusursuz olmak değildir; eksiğini görüp düzeltme cesaretidir.

Bu yazıyı yazarken aklımda hep aynı soru var: On iki gün sonra Mavi Bölge'nin ışıkları söndüğünde, kameralar şehirden ayrıldığında, liderlerin uçakları kalktığında Antalya'da ne kalacak?

Eğer geriye yalnızca güzel fotoğraflar, başarılı bir organizasyon ve iyi dilekler kalırsa, dünyayı ağırlamış olacağız. Ama eğer geriye ölçülen ve açıklanan hedefler, yerel üreticiye açılmış kapılar, iklim bilinci kazanmış çalışanlar ve on iki ay yaşayan bir turizm kalırsa, dünyaya örnek olmuş olacağız.

Antalya yarım asırdır dünyaya güneşini, denizini ve misafirperverliğini sunuyor. Şimdi dünyaya bir şey daha sunma fırsatı var: Turizmin iklimin düşmanı değil, teminatı olabileceğinin kanıtı.

Bu fırsat bir daha kolay kolay gelmeyecek.

Dünyayı ağırlamak bir onurdur; dünyaya örnek olmak ise bir sorumluluktur.

Ona Mehmet diyelim. Adı farklı olabilir, ama hikâyesi binlerce turizm çalışanının hikâyesidir. Sekiz sezondur aynı otelin mutfağında çalışıyor. Bu yaz her sabah beşte kalktı, yüzlerce misafirin kahvaltısını hazırladı, ağustos sıcağında fırının başında durdu. Geçen hafta son servisi verdi. Önlüğünü katladı, dolabını boşalttı, servis otobüsüyle otogara indi. Cebinde bir bilet, aklında tek bir soru var: Kışı nasıl geçireceğim?

Bugün 1 Kasım. Türkiye'nin sahillerinde perdeler birer birer iniyor. Alanya Turistik İşletmeciler Derneği'nin açıklamasına göre yaklaşık 540 tesis ve 160 bin yatakla Antalya bölgesinin en büyük turizm merkezlerinden biri olan Alanya'da otellerin yaklaşık yüzde 80'i kasım ortasında sezonu kapatıyor. Yıl boyu açık kalan tesislerin oranı ise yalnızca yüzde 11 civarında. Havuzların suyu boşaltılıyor, şezlonglar üst üste diziliyor, lobilerdeki koltuklar beyaz örtülere bürünüyor.

Misafirlerin nereye gittiğini biliyoruz. Ama Mehmet'in ve onun gibi yüz binlerce insanın nereye gittiğini pek sormuyoruz.

Otelin ışıkları söndüğünde, bir insanın hayat planı da askıya alınır.

Rakamlar bu sessizliğin büyüklüğünü açıkça gösteriyor. TÜİK verilerine göre konaklama ve yiyecek hizmetleri sektöründe ücretli çalışan sayısı Haziran 2026'da 1 milyon 503 bin 537 kişiyle, serinin başladığı 2009'dan bu yana en yüksek seviyeye ulaştı. Bunların yaklaşık 493 bini doğrudan konaklama tesislerinde çalışıyordu. Aynı sektörde Ocak 2026'da çalışan sayısı 1 milyon 234 bin 506 kişiydi. Yani kış ile yaz arasında yaklaşık 270 bin kişilik bir fark var. Ağustos verileri de sektördeki istihdamın bir yıl öncesine göre yüzde 3,3 arttığını gösteriyor.

Bu 270 bin, bir tablodaki satır değil. Her yıl sezonla gelen, sezonla giden 270 bin hayat. 270 bin aile bütçesi, 270 bin kira hesabı, 270 bin "Seneye yine gelir miyim?" sorusu.

Üstelik bu tablonun öteki yüzü daha da çarpıcı. Daha bu yılın haziran ayında sektör temsilcileri, turizm bölgelerinde personel bulmakta zorlandıklarını; yüksek kiraların, artan yaşam maliyetinin ve başka sektörlerin sunduğu iş imkânlarının çalışanı turizmden uzaklaştırdığını dile getiriyordu. Yani her ilkbahar "Eleman bulamıyoruz" diye yakınıyor, her sonbahar aynı insanları kendi elimizle uğurluyoruz.

Her ilkbahar aradığımız insanı, her sonbahar kendi elimizle uğurluyoruz.

Peki Mehmet nereye gidiyor? Bir kısmı köyüne, ailesinin yanına dönüyor; bahçeyle, hayvanla, küçük işlerle kışı geçiriyor. Bir kısmı şehirde kurye, kargo, perakende, çağrı merkezi, şantiye ya da fabrika işine giriyor. Bir kısmı bu kışı bir sonraki sezonu bekleyerek geçiriyor. Ve bir kısmı, her yıl biraz daha fazlası, bu mesleğe bir daha dönmüyor.

Asıl soru da burada başlıyor: İnsanlar nereye gitti değil, neden geri dönmedi?

Ekonomist Albert Hirschman 1970'te yayımladığı "Çıkış, Ses ve Sadakat" adlı eserinde bu soruya bugün bile geçerli bir cevap verir. Hirschman'a göre bir kurumdan memnun olmayan insanın önünde iki yol vardır: Ya sesini yükseltir ve durumu değiştirmeye çalışır, ya da sessizce çıkıp gider. Hangisini seçeceğini belirleyen ise sadakattir. Sadakat, insanı ses vermeye cesaretlendirir; sadakat yoksa geriye yalnızca çıkış kalır.

Sezonluk çalışanın kurumda sesi pek duyulmaz. Altı ay sonra gideceğini bilen biri, sorunları dile getirmek yerine katlanmayı seçer. Ve bir gün katlanmaktan vazgeçtiğinde, kimse fark etmeden, bir dilekçe bile yazmadan, gelecek nisan kapıya gelmez.

Sesini duymadığınız çalışanın gidişini de duymazsınız.

Sosyolog Richard Sennett, 1998'de yayımladığı Karakter Aşınması adlı kitabında esnek çalışma düzeninin insan üzerindeki etkisini tek bir cümleyle özetler: "Uzun vade yok." Sennett'e göre sürekli kesintiye uğrayan bir çalışma hayatı, insanın kendi hayatına anlamlı bir hikâye kurmasını engeller. Bugününü yarınına bağlayamayan insan, yaptığı işe de bağlanamaz.

Zygmunt Bauman bu dünyayı "akışkan modernlik" olarak tarif eder: İşlerin, ilişkilerin ve aidiyetlerin kalıcı bir biçim alamadığı bir dünya. Guy Standing ise güvencesiz çalışan bu yeni kesime "prekarya" adını verir. Sezonluk turizm çalışanı, bu kavramların ders kitaplarındaki en canlı örneklerinden biridir.

Örgüt psikolojisinde Denise Rousseau'nun "psikolojik sözleşme" kavramı meseleyi daha da netleştirir. Her çalışanla işveren arasında kâğıda yazılmamış bir beklentiler sözleşmesi vardır. Bu sözleşme ya kısa vadeli ve alışverişe dayalıdır ya da uzun vadeli ve ilişkiye dayalı. Altı ay sonra biteceğini bildiği bir işte çalışan insan doğal olarak ilk türden bir sözleşme kurar: Emeğini verir, ücretini alır, gider. Ondan kuruma bağlılık, misafire sahiplik ve işe tutku beklemek haksızlık olur.

Güvence vermediğimiz bir geleceğe sadakat bekleyemeyiz.

Bu durumun bedelini önce çalışan öder, ama fatura sonunda otele ve misafire kesilir. Her sezon başında yeniden ilan verir, yeniden mülakat yapar, yeniden eğitim verir, yeniden ekip kurarız. Mayıs ayında misafiri karşılayan ekip ile ağustosta uğurlayan ekip arasında belirgin bir fark oluşur. Misafir bu farkı belki ölçemez, ama mutlaka hisseder.

Aristoteles erdemi de zanaati de "hexis" kavramıyla açıklar: Tekrarla kazanılan, süreklilikle yerleşen bir yatkınlık. Mehmet'in sekiz yılda kazandığı ustalık, bir sezonda yetişmez. O ustalık bir kez kaybolduğunda, yerine koyacağımız şey yalnızca bir kadro değil, sıfırdan başlayan bir yolculuktur.

Ustalık takvimle değil, süreklilikle yetişir.

Geçtiğimiz hafta Antalya'da düzenlenen ATF26 Uluslararası Antalya Turizm Fuarı'nda bu meselenin farklı yüzleri sahneye çıktı. Fuar turizminin büyütülerek sezonun uzatılmasını ve böylece istihdamın istikrar kazanmasını önerenler, kişi başı turizm gelirinin düşüklüğüne ve faaliyetlerin yıla yayılamamasına dikkat çekenler, 2027-2028 dönemi için alınan 2,2 milyar dolarlık yatırım teşvik belgesinin yaklaşık üçte birinin Antalya'dan geldiğini açıklayanlar ile fuarın son günü ise tamamen gençlere, yeni nesil kariyerlere ve kuşakların karşılaşmasına ayrıldı.

Bu başlıkların hepsi aynı soruya çıkıyor: Yeni yatırımlar, yeni pazarlar ve yeni nesil kariyerler konuşulurken, o otelleri ayakta tutacak insanın on iki ay boyunca nerede ve nasıl yaşayacağını da konuşuyor muyuz? ATF26 üzerine kaleme aldığım değerlendirmede de vurguladığım gibi, bir çözümün sorumlusu, tarihi ve ölçüsü yoksa o yalnızca iyi bir dilektir. Bu yüzden on iki ay istihdam yolunu, her adımın yanına bir ölçü koyarak altı durakta tarif etmek istiyorum.

Ürünü dört mevsime yaymak. Kongre ve toplantılar, termal ve sağlık turizmi, spor kampları, gastronomi, kültür rotaları ve Avrupa'nın kışı güneyde geçirmek isteyen emekli misafirleri için uzun konaklama paketleri sahil otellerinin takvimini genişletebilir. Bu yıl Antalya ve Alanya'da bazı otellerin, güçlü sonbahar talebi sayesinde kapanış tarihini kasım sonuna ertelemesi bunun mümkün olduğunu gösteriyor. Ölçü; Kasım ile mart arasında açık kalan yatak sayısı.

Sezonu uzatmak bir pazarlama hedefi değil, bir insan politikasıdır.

Yaz ve kış otelleri arasında personel köprüsü kurmak. Yazı sahilde, kışı dağda geçiren bir ekip, hem çalışanına yıl boyu güvence hem işletmeye deneyimli kadro kazandırır. Birden fazla destinasyonda faaliyet gösteren gruplar için bu, en hızlı uygulanabilecek çözümdür. Ölçü; Rotasyonla yıl boyu çalışmaya devam eden personel oranı.

Kışı eğitim mevsimine dönüştürmek. Otelin kapalı olduğu aylar; yabancı dil, mutfak teknikleri, hijyen, dijital beceri ve liderlik eğitimi için en uygun zamandır. Kışın eğitime ayrılan her ay, yazın misafire kalite olarak geri döner. Ölçü; Çalışan başına kış eğitim saati.

Kış, turizmin dinlenme mevsimi değil, hazırlanma mevsimidir.

Barınma sorununu çözmek. Turizm bölgelerindeki kira artışları çalışanı daha işe başlamadan kaybettiriyor. Yıl boyu kullanılabilen, insan onuruna yakışır personel konutları artık maaş kadar belirleyici. Ölçü; Personel konutu kapasitesinin toplam çalışana oranı.

Kamu ile sektörün ortak sorumluluğu. Sezon dışında istihdamı sürdüren işletmelere yönelik prim desteği, kış eğitim programlarına teşvik ve dört mevsim ürünlerine öncelik veren yatırım destekleri sezonluk istihdamı bir kader olmaktan çıkarabilir. Önümüzdeki iki yılın yatırım teşvikleri, yatağın yanında istihdamın sürekliliğini de gözeten bir anlayışla değerlendirilmeli. Ölçü; Sezon dışı istihdam desteğinden yararlanan işletme ve çalışan sayısı.

En Önemlisi Dönüş sözü. Sezon bitmeden, değerli çalışana gelecek sezonun teklifini yapmak; kıdemini, unvanını ve emeğini tanıyan bir dönüş taahhüdü vermek. Kış boyunca onunla bağı koparmamak; bir telefon, bir bayram mesajı, bir eğitim daveti. Bu küçük adımlar, Hirschman'ın sözünü ettiği sadakatin tohumlarıdır. Ölçü; Geri dönen çalışan oranı.

Bir otelin gerçek başarısı doluluk oranında değil, geri dönen çalışan oranında saklıdır.

Bu adımların hiçbiri maliyetsiz değil. Ama her bahar yeniden işe alımın, yeniden eğitimin, yeniden kurulan ekiplerin ve kaybedilen ustalığın bedelini hesaba kattığımızda, insanı yıl boyu tutmanın aslında en akılcı yatırım olduğunu görürüz.

Mehmet'e dönelim. Gelecek nisan iki ihtimal var. Ya telefonu çalacak, karşısında onu adıyla arayan, "Ustam, mutfak seni bekliyor" diyen bir ses olacak. Ya da o nisan Mehmet bir kurye çantasıyla şehrin trafiğinde olacak ve biz yine "Eleman bulamıyoruz" diye yakınacağız.

Hangi ihtimalin gerçekleşeceğini Mehmet değil, biz belirleyeceğiz.

Sezon bittiğinde otelin kapısını kilitleriz. Ama o kapının ardında bıraktığımız insanların yolunu kilitlememeliyiz. Çünkü bir turizm ülkesinin gerçek sermayesi denizi, güneşi ya da binaları değil; o binalara ruh veren insanlardır.

Sezon biter, insan bitmez.

Antalya ev sahipliğinde Cumhurbaşkanı Recep Tayyip ERDOĞAN Küresel İklim Aksiyonuna Dair Siyasi Liderlik yapacağı COP31 Eylem Planı 9-20 Kasım 2026 tarihlerinde gerçekleşecek.

BM’nin iklim gündeminde 10 öncelikli konu var. Her zaman olduğu gibi, bu öncelikli konulara arasında asıl çevreyi tehdit eden  kirlilik bulunmuyor. Yani gizleniyor!

Üstü kapalı yapılan açıklamaya göre COP31’in, 2035’e kadar somut küresel hedefinde, “küresel elektrifikasyon(*) oranını %35’e çıkarma, atık üretim artış hızını yarıya indirme, binalarda enerji yoğunluğunu %25 azaltma”  hedefi var.

(*) Küresel elektrifikasyon; ulaşım, sanayi, ısınma ve günlük yaşamda kullanılan fosil yakıt tabanlı (kömür, petrol, doğal gaz) enerji sistemlerinin ve cihazlarının elektrik enerjisiyle çalışan sistemlere dönüştürülmesi sürecidir.

TEKNOLOJİ NEYİ EMREDİYOPRSA ONU YAPIYORLAR

Bu geçişlerdeki asıl sorun ise “yeni küresel değişimde” kendisine çok işi düşecek olan yapay zekanın veri merkezlerini soğutmak için kullanılacak olan temiz su kaynaklarıdır. Şuanda geleceği 5G, 6G ve 7G üzerine inşa eden küresel merkezlerin “U” dönüşecek hali kalmadı. Sahip oldukları yeni teknoloji neyi emrediyorsa onu yapıyorlar.

Geçen ay Beyaz Saray’da yapılan toplantıda,  Dell Technologies’in kurucusu ve CEO’su Aşkenaz kökenli Yahudi Michael Saul Dell’e göre yapay zeka yalnızca bir yazılım meselesi değildi. Veri merkezleri, güçlü sunucular, gelişmiş çipler ve büyük miktarda enerji gerekiyordu.

Onun için, Dell’in özellikle dikkat çektiği konu enerji oldu. Çünkü yapay zeka veri merkezleri devasa miktarda elektrik tüketiyordu.

Dell’in ifade ettiği üzere, enerji olmadan yapay zeka altyapılarının sürdürülebilir olması mümkün görünmüyor. Bir de buna yapay zeka çevresinde çalışacak olan elektrikle çalışacak cihazları ve canlı yaşam için olmazsa olmazımız SU’yu da eklemek gerekiyor.

YAPAY GIDAYA YÖNELİŞİN ARKASINDA DA YAPAY ZEKA VAR

Yeni teknolojinin temelinde, su ve enerji var. Yapay zekanın ortak olduğu tatlı su kaynağının %70’i tarımda tüketiliyor.

Yapay zeka veri merkezlerinde soğutma işlemi sırasında su, ısıyı almak için buharlaşır. Buharlaşan su ise geri kazanılamaz duruma gelerek atmosfere karışır.

İşte bu yöntemle kullanılan suyun %60-90’ı KAYBOLUYOR! Yerel su sistemi açısından bu su “içilmemiştir” ama hidrolojik döngüden (Suyun Dünya yüzeyinin üstünde ve altında sürekli hareketini tanımlar.)  fiilen çekilmiştir.

Elbette küresel ölçekte su yok olmaz. Ancak ifade etmek istediğim bu değil.

Asıl mesele;

1-Nerede koybolduğu,

2-Ne zaman geri döndüğü,

3-Geri döndüğü yerin durumudur.

Örneğin; Arizona’da buharlaşan su, 3 ay sonra okyanusa yağabilir. Ancak, o havzanın içme suyu geri gelmez. Yerel su güvenliği açısından bu = KAYIP SU demektir!

COP3’de gündeme gelemeyecek olan iklim değişikliği de tam olarak bundan ibarettir.

GİZLENEN İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ GERÇEĞİ

Bugüne kadar gizlenen iklim değişikliği, veri merkezlerinin gelecekte tüketeceği içme suyu kaynaklıdır.

İklim değişikliği = saf sudur.

Yeni teknoloji saf su ister. O halde yeni teknoloji, iklim değişikliğini de beraberinden getirir.

- İklim değişikliği saf su üretmez; saf suyu yok eder.

Yapay zeka ve ileri teknolojiler;

En temiz suyu ister,

Yerel tatlı suyu kullanır,

Buharlaşma ile yerel olarak su kaybettirir.

Bu da içme suyu krizine neden olacak bir durumdur.

Yadsınmaz bilimsel gerçek şudur: İklim değişikliği, teknolojinin ihtiyacını karşılayan bir kaynak üretmez; teknolojinin yaşayacağı ortamı bozar.

O halde soru şudur: Teknoloji iklimi mi (hayatı) yönetecek, yoksa iklim teknolojiyi mi boğacak?

Yapay zeka merkezlerinin soğutmada kullandığı  temiz su geri dönüşümü buharlaşmadan dolayı aynı bölgeye geri dönmüyor. Buda bölgede bir süre sonra kuraklığa neden oluyor. Şimdilik veri merkezlerini ABD’de olduğu gibi silikon vadisinden nehir kıyılarına taşımaya başladılar. Halk bölgelerinde veri merkezi istemiyor.

Buradaki en kritik husus, bu yapay zeka üssünün şu anda şehrin temiz içme suyunu kullanmasıdır.

Örneğin Memphis şehri, dünyanın en temiz ve en kaliteli yeraltı su kaynaklarından biri olan Memphis Akiferi (Memphis Aquifer) üzerine kuruludur. Evlere giden musluk suyu doğrudan bu doğal kaynaktan gelir.

xAI tesisi ise soğutma kuleleri için Memphis şehrinin bu değerli içme suyu şebekesini sömürmektedir. Çevreciler ve yerel halk, bu kadar büyük miktarda saf içme suyunun yapay zeka soğutmak için harcanmasına çok sert tepki göstermektedir.

Fotoğraf; ABD’nin Tennessee eyaletinde, Mississippi Nehri’nin güneybatı ucunda yer alan Dünyanın en büyük AI eğitim kümesi (*) yaklaşık 880.000 m²’de kuruludur. 

Tesisin resmi su talebi raporlarına ve MLGW (Memphis Light, Gas and Water) verilerine göre net rakamlar ürkütücüdür:

Günlük Mevcut Tüketim: Tesis tam kapasiteye ulaştığında günde yaklaşık 4.920.000 litre (yaklaşık 5 milyon litre) su talep etmektedir.

Gelecekteki Projeksiyon: GPU sayısı planlandığı gibi 150.000'e çıkarılırsa, günlük su ihtiyacının 2 milyon galona (yaklaşık 7.5 milyon litre) fırlayacağı öngörülmektedir.

YENİ TEKNOLOJİ TAM BİR SU CANAVARI

Bu 5 milyon litrelik suyun çok büyük bir kısmı boruların içinde dönüp duran kapalı bir sistemde kalmaz. “Evaporatif Soğutma” (buharlaşmalı soğutma) yöntemi kullanıldığı için, işlemcilerden gelen devasa ısıyı atmosfere salmak adına suyun büyük bir kısmı dev soğutma kulelerinde buharlaştırılarak havaya salınır. Yani su, kelimenin tam anlamıyla buhar olup uçar. İnsandan aldığımız teknolojiyi emanet ettiğimiz yapay zeka, tam bir temiz su canavarıdır.

7.5 Milyon Litre Su Kaç İnsanın Tüketimine Eşit?

Bir insanın sağlıklı kalabilmek için günde ortalama 2.5 ila 3 litre su içmesi gerekir. Bu temel biyolojik ihtiyacı baz alırsak; Colossus tesisinin sadece 1 günde buharlaştıracağı 7.5 milyon litre su, yaklaşık 2.5 ila 3 milyon insanın günlük içme suyu ihtiyacına denk gelmektedir.

Haziran 2026'da Birleşmiş Milletler Üniversitesi (UNU) tarafından yayınlanan güncel küresel rapora göre; yapay zekanın (üretim, veri merkezleri ve soğutma dahil) yıllık su ayak izinin 2030 yılına kadar 9.3 trilyon litreye ulaşacağı öngörülürken, 2035 yılında ise 15-20 trilyon litre bandına fırlayabileceği tahmin edilmektedir. COP31’de “küresel elektrifikasyon” hesaplanırken,  2035’deki somut veriler ile elde edilen küresel su hedeflerinden hiç bahsedilmemektedir.  

Günümüzde bu, dünya genelindeki yapay zeka altyapılarının günde ortalama 25.4 milyar litre su tüketeceği anlamına gelir. Bu küresel miktar, Sahra Altı Afrika'da yaşayan 1.3 milyar insanın yıllık temel evsel su ihtiyacını tek başına karşılayabilecek devasa bir hacme eşdeğerdir.

Silikon Vadisi Kabuğunu Kırıyor

Özellikle teknoloji devlerinin ev sahibi olan California (Silikon Vadisi) gibi bölgeler yıllardır ciddi kuraklık ve su kısıtlamalarıyla mücadele etmektedir. Eyalet yasaları, bir teknoloji şirketinin yeraltı sularını bu şekilde fütursuzca sömürmesine asla izin verecek durumda değildir. Bu yüzden Google, Meta ve Microsoft gibi şirketler artık yeni veri merkezlerini Silikon Vadisi'nde büyütmek yerine su kaynaklarının bol olduğu Iowa veya Memphis gibi eyaletlere kaydırmaktadır.

Şirketlerin yönetim merkezleri, AR-GE departmanları ve üst düzey mühendis kadroları hala California’da (Silikon Vadisi) kalmaya devam ediyor. Fakat işin fiziksel hammallığı olan, binlerce dönüm arazi, devasa elektrik altyapısı ve milyonlarca litre su gerektiren veri merkezleri ile yapay zeka eğitim kümleri; Tennessee, Iowa, Virginia, Ohio, Texas gibi eyaletlere kalıcı olarak göç ediyor. Bu duruma, “Silikon Vadisi kabuğunu kırıyor, beynini orada bırakıp kaslarını başka eyaletlere dağıtıyor” diyebiliriz.

Peki, dünyanın en parlak zekalarına sahip bu dev teknoloji şirketleri bu su krizini öngöremediler mi? Aslında hem öngördüler hem de süreç kontrolden çıktı. Bunun arkasında üç temel neden yatıyor:

1- Üretken Yapay Zekanın (Generative AI) Öngörülemeyen Patlaması: Geleneksel bulut sistemlerinin su ihtiyacı hesaplanmıştı ancak 2022 sonunda başlayan LLM (Yapay Zeka) devrimi hesapları altüst etti. İşlemcileri %100 kapasiteyle aralıksız çalıştırmak devasa bir ısı patlaması yarattı ve şirketler sıvı soğutma sistemlerine muhtaç kaldı.

2- "Önce Pazar Payı, Sonra Çevre" Stratejisi (Hız Körü Oldular): Yarışta ilk hamle avantajını kaybetmek istemediler. Elon Musk’ın Colossus’u sadece 122 günde kurmasının nedeni bu rekabettir. Riski öngördüler ama yarışı kazanmayı çevre felaketinin önüne koydular.

3- Ucuz Enerji ve Su Neredeyse Oraya Koştular: Yerel yönetimlerin istihdam hatırına izin vereceğini düşündüler. Ancak evdeki hesap çarşıya uymadı; toplumsal yaşamın enerji ve su ihtiyacı için henüz bir çözüm bulamadılar.

HAVA ve TOPRAĞIN İNTİKAMI

Bu su örneği, tam da “komplo teorisi” olarak yaftalanan eleştirilerimizin esasını oluşturuyor. Şimdi insanların, “Yapay zekanın suyumuza ortak olmasını istemiyoruz” haykırışları yanlış mı?

-Su konusunda, önceliğin insan ve canlılar olduğu gerçeği yadsınır mı?

-Su buhar olursa, hava ve toprak ne duruma gelir?

Milyonlarca litre suyun soğutma kulelerinde sürekli buharlaştırılması, yerel ekosistemde havayı ve toprağı doğrudan etkileyen bir zincirleme reaksiyon başlatır:

1- Havanın Durumu: Mikroiklim Değişikliği ve Yapay Nem

-Yapay Mikroiklim: Dar bir alanda sürekli yüksek nem oluşması, yerel iklimi değiştirerek havanın daha boğucu ve sıcak hissedilmesine neden olur.

-Isı Adası Etkisi: Su buharı güçlü bir sera gazıdır. Soğutma kulelerinden çıkan sıcak buhar, tesisin çevresindeki ısıyı hapsederek yerel bir sera etkisi yaratır.

2- Toprağın Durumu: Çoraklaşma ve Yeraltı Suyu Krizi

Yeraltı Su Seviyesinin Çökmesi (Akifer Tehdidi): Yeraltı su tabakasının hızla çekilmesi, üzerindeki toprak katmanlarının çökmesine (obruklar oluşmasına) veya toprağın nemini kaybederek kurumasına yol açar.

Tuzlanma ve Çoraklaşma: Buharlaşan su saf H₂O olarak havaya karışır ancak suyun içindeki mineraller ve soğutma kimyasalları geride kalır. Bu durum uzun vadede toprağın verimsizleşmesine (çoraklaşmasına) neden olur.

Su Döngüsünün Kırılması: Yeraltından çekilen su, o bölgenin toprağını beslemek yerine rüzgarlarla çok uzak bölgelere taşınır. Yerel toprak kalıcı olarak susuz kalır.

Görünmez Filtrelerin Ardındaki Kadro

Yapay zeka, bu kadar şeytani bir yazılım ile faşizan sansür uygulayan algoritma mühendisleri eliyle yürütülüyor. Musk sonrası X platformunda büyük bir küçülme yaşandı. 2022'deki satın alım öncesinde Trust & Safety (Güvenlik ve İtimat) ekibi yaklaşık 4.000 kişiydi. Mühendislerin %80’i işten çıkarıldı (279’dan 55’e düştü). Toplam güvenlik personeli 2.800-2.900 seviyeline indirildi.

Şu anki yapı tamamen yapay zeka ağırlıklıdır; Grok benzeri modeller spam, toksik içerik ve dezenformasyon tespitinde başrolü oynamaktadır. Genel X mühendis kadrosu 2.500-2.800 civarında olduğundan, siber güvenlik ekibinin hacmi artık onlarca kişiyle ifade edilmektedir. Elon Musk bu durumu "Çok az kişiyle daha iyi iş çıkarıyoruz" şeklinde savunmaktadır.

Dünya nüfusunu azaltma planları çerçevesinde düşünüldüğünde, asıl sorunun yeni teknoloji olduğu da ortaya çıkıyor. Yani yeni teknoloji yapay zeka ile aklımızı ve hayatımızı da alıyor.. Yapay ile başlayan başta gıdalar olmak üzere hepsi bu zincirin üründür.  

HAYATIMIZ TEHDİT ALTINDA

Burada kuraklığın ne anlama geldiğini uzun uzadıya anlatmaya sanırım gerek yok.  Toprak, hava, su olmayınca başta İNSAN olmak üzere bütün canlı türleri tehdit altındadır. O zaman geriye bir tek şey kalıyor. O da nüfus azaltma. Çünkü yeni teknolojinin İNSAN’a ihtiyacı yok.

COP3’DE GÜNDEN OLMAYACAK OLAN TÜRKİYE TABLOSU

Türkiye’deki aktif büyük veri merkezleri: İstanbul, Ankara, İzmir ve Kocaeli’de bulunuyor.

Toplam güçleri yaklaşık 300–400 MW düzeyindedir.

Bugün için yıllık su tüketimi 25- 40 milyar litre civarındadır. Bu miktar: Orta ölçekli bir barajın yıllık aktif hacmine, büyükşehirlerin de birkaç aylık içme suyuna eşdeğerdir.

EN RİSKLİ İL İSTANBUL

Bu bağlamda Türkiye’deki riskli bölgeleri sıralayacak olursak, Açık ara birinci ilimiz İstanbul’dur. Bu ilimizde finans, telekom, bulut merkezleri, Turkcell, Türk Telekom, Vodafone, Equinix, NGN, yabancı bulut sağlayıcılarının hepsi ve Türkiye node’leri vardır.

İstanbul’da içme suyunu sağlayan Melen, Terkos ve Ömerli havzası  nüfus, sanayi ve veri merkezlerinin üçlü baskısı altındadır.

Üstelik İstanbul ülkemizin en kırılgan su–teknoloji noktasıdır. Ne yazık ki depremi, depreme dayanıklı yapıları konuştuğumuz İstanbul’da teknolojinin kaybedeceği su miktarını hiç konuşmuyoruz.

Yine bu bağlamada temiz su açısından riskli diğer iller Ankara, İzmir, Kocaeli, Bursa ve Antalya’dır.

İşte, Türkiye’de bu saf suyu tüketen, en büyük 5 operatör:

1-Turkcell

2-Türk Telekom

3-Vodafone

4-Equinix (Dünyanın en büyük veri merkezi-ABD)

5-NGN (Star of Bosphorus / İstanbul)

TÜRKİYE AÇISINDA YAPAY ZEKA

Türkiye, su stresi yaşayan bir ülkede, en fazla su tüketen dijital altyapıyı en kırılgan havzalara kurmuş durumdadır. Yapay veri merkezleri katlanarak büyüyecek, su tüketimi kaçınılmaz olarak artacak, İstanbul ve İç Anadolu ilk kırılacak bölgeler olacaktır. Bu noktada mesele artık nettir.

-Ulusal su güvenliği, bir egemenlik sorunudur.

“Büyük İsrail projesi” kapsamında istenilen coğrafyaya bakıldığında, ne demek istediğim çok daha iyi anlaşılacaktır.

Yani mesele hayatın kendisi olan temiz sudur!

TÜRKİYE İÇİN COP31 BÜYÜK FIRSAT

Onun için, Bakan Murat Kurum’un Haziran 2026’de açıkladığı COP31 Eylem Gündemi’nin öncelikli teması olan Sıfır Atık, Okyanuslar ve Denizler, Gıda Güvenliği, İklime Dirençli Şehirler, İklim Eylemi Uygulama Mekanizması (CAIM), Gençlik ve Eğitim, Temiz Enerji ve Elektrifikasyon, Yeşil Sanayileşme, Rio Sinerjisi (Biyolojik Çeşitlilik ve Arazi) ve Dayanıklılık ve Savunmasız Ekosistemler, ancak “yeni teknolojinin” iklim değişikliğine etkilerinin alt başlıkları olur.

Gezegenimiz “YENİ TEKNOLOJİNİN” tehdidi ile karşı karşıya…  

ARILAR YOK OLACAK!

Eğer COP31 gündemine arılar penceresinden bakacak olursak; Arılar yok olursa insanlık ve doğa çok ciddi bir gıda ve ekosistem kriziyle karşı karşıya kalır.

Kıtlık Riski: Yediğimiz meyve, sebze, kuruyemiş ve tohumların %70'inden fazlası arıların tozlaşma yapmasına bağlıdır. Arılar olmazsa domates, elma, kahve, badem ve pamuk gibi bitkilerin üretimi durma noktasına gelir.

Ekosistemin Çöküşü: Yabani bitkiler çoğalamaz. Bu bitkilerle beslenen kuşlar, böcekler ve memeliler aç kalarak yok olma tehlikesi yaşar; zincirleme bir çöküş başlar.

Ekonomik Yıkım: Küresel tarım sektörü ve buna bağlı sanayiler devasa zarar görür, gıda fiyatları fırlayabilir.

Kısacası, Albert Einstein'a atfedilen ünlü sözde de denildiği gibi: “Arılar yeryüzünden kaybolursa, insanın sadece 4 yıl ömrü kalır.”

-“Radikal Siyonizmin” Fikir Babası Ze'ev Jabotinsky

-Tarihin Kırılma Noktasında Bir İtiraf: Ze'ev Jabotinsky ve Siyonizm’in Osmanlı Stratejisi

Siyonizm tarihi, Filistin topraklarında bir Yahudi devleti kurma idealine giden yolda farklı stratejiler geliştirmiş liderlerle doludur. Bu liderler arasında, hareketin en radikal, militan ve tavizsiz kanadını temsil eden isim Ze'ev (Vladimir) Jabotinsky’dir (1880–1940). Rusya doğumlu bir gazeteci, yazar ve hatip olan Jabotinsky, bugün İsrail siyasetindeki sağ ve milliyetçi akımların (revizyonist Siyonizm) fikir babası olarak kabul edilir. Theodor Herzl’in diplomatik çabalarının aksine, Jabotinsky bir devletin ancak askeri güç ve tavizsiz bir duruşla kurulup korunabileceğine inanıyordu. Onun bu uzlaşmaz ve saldırgan felsefesi, I. Dünya Savaşı yıllarında Osmanlı İmparatorluğu’na karşı doğrudan cephe almasıyla somut bir eyleme dönüşmüştür. Tarihçilerimizin yeteri kadar araştırmadığı veya tartışmadığı bu cepheleşme bugün de yaşanan o kırılma noktasını gösteriyor. 

“İsrail'i Kur” (Yahudi Lejyonunun Hikayesi): Bir İmparatorluğun Yıkılış Anatomisi:

Halbuki Jabotinsky’nin anılarını kaleme aldığı ve Türkçeye “İsrail”i Kur" başlığıyla kazandırılan (orijinal adıyla The Story of the Jewish Legion) kitabı, Siyonist hareketin Osmanlı topraklarındaki faaliyetlerini ve İngilizlerle yapılan askeri iş birliğini gözler önüne seren ilk elden bir belgedir.

Jabotinsky’nin kitabındaki temel çıkarımları şu şekildedir:

- Osmanlı Topraklarında Propaganda: Jabotinsky, 1909 yılında İkinci Meşrutiyet sonrası İstanbul’una gelmiş ve burada Siyonist ideolojiyi yaymak amacıyla entelektüel ve siyasi bir zemin aramıştır. Kitapta, Osmanlı’nın kozmopolit yapısından yararlanarak yürütülen bu faaliyetleri detaylandırmıştır.

- Türk Hakimiyetine Bakış: Kitaptaki en çarpıcı unsurlardan biri, yazarın Türk yönetimine duyduğu derin öfke ve ideolojik düşmanlıktır. “Türklerin hakim olduğu yerde güneş görünmez ve ot bitmezdi” ifadesiyle somutlaşan bu bakış açısı, Osmanlı'nın bölgedeki meşruiyetini uluslararası kamuoyunda karalama çabasının bir parçasıdır.

- Yahudi Lejyonunun Doğuşu: Kitabın ana ekseni, I. Dünya Savaşı patlak verdiğinde Jabotinsky’nin İngiliz ordusu bünyesinde Osmanlı’ya karşı savaşacak resmi bir Yahudi askeri birliği (Yahudi Lejyonu) kurma mücadelesidir. Yazar, Filistin’de bir yurt edinmenin tek yolunun Osmanlı'nın askeri olarak yenilmesi ve topraklarının parçalanması olduğunu savunur.

1- 1909 İstanbul'unda Jabotinsky: Basın Propagandası ve Gizli Diplomasi:

Jabotinsky, 1908 Jön Türk Devrimi'nin ardından Osmanlı İmparatorluğu'nda oluşan özgürlükçü atmosferi Siyonizm lehine kullanmak amacıyla 1909 yılında İstanbul'a geldi. Dünya Siyonist Teşkilatı (WZO) tarafından bölgedeki basın ağını yönetmekle görevlendirildi. Jabotinsky, Osmanlı kamuoyunu ve özellikle İstanbul'daki yerel Yahudi cemaatini “Osmanlıcılık” fikrinden uzaklaştırıp Siyonizm’e kazanmak için agresif bir medya stratejisi izledi.

- Le Jeune Turc (Genç Türk) Gazetesi: Jabotinsky, Fransızca yayın yapan ve İttihat ve Terakkİ Cemiyeti'ne yakın duran bu gazetenin editörlüğünü ve finansal yönetimini üstlendi. Gazete görünüşte Osmanlı modernleşmesini savunuyor, ancak satır aralarında Siyonist ideolojinin bölgedeki meşruiyetine zemin hazırlıyordu.

- Çok Dilli Basın Ağı: İstanbul'da Ladino (Yahudi İspanyolcası) dilinde yayın yapan El Judeo, İbranice Ha-Mevaser ve Fransızca L’Aurore gibi gazeteleri fonlayarak veya doğrudan yöneterek geniş bir propaganda ağı kurdu.

- Stratejik Hedef: Jabotinsky'nin İstanbul'daki temel amacı, Osmanlı yöneticilerine Siyonizmin “imparatorluğun sadık bir unsuru” olduğu illüzyonunu satmaktı. Ancak anılarında, bu dönemde Türklerin milliyetçi reflekslerini gözlemlediğini ve Osmanlı'nın reformlarla ayakta kalamayacağını,(*) Filistin'e giden yolun bu devletin tamamen yıkılmasından geçtiğini o yıllarda netleştirdiğini itiraf eder.

2- Cephede Siyonizm: Yahudi Lejyonu’nun Çanakkale ve Filistin Faaliyetleri:

I. Dünya Savaşı başladığında Jabotinsky, diplomasi döneminin bittiğine ve Siyonizm’in İngiltere'nin yanında savaşa girerek askeri bir güç olması gerektiğine inandı. Bu amaçla Joseph Trumpeldor ile birlikte İngiliz ordusu bünyesinde Yahudi Lejyonu'nu (Jewish Legion) kurdu. Bu birlik, asırlardır askeri geleneği olmayan Yahudiler için modern dönemin ilk düzenli ordusu oldu.

- Çanakkale Cephesi (Zion Mule Corps / Siyon Katırcı Birliği): 1915 yılında Çanakkale'de Osmanlı ordusuna karşı savaşmak üzere kurulan bu birlik, cepheye mühimmat, su ve lojistik destek taşımakla görevlendirildi. Siyonist tarih yazımında bu birlik, Yahudilerin Osmanlı'ya karşı silahlandığı ve askeri disiplin kazandığı ilk resmi mecra olarak kabul edilir. Gelibolu'daki İngiliz yenilgisine rağmen, lejyona büyük bir moral ve tecrübe sağladı.

- Filistin Cephesi (38, 39 ve 40. Taburlar): Çanakkale'den sonra genişletilen lejyona, dünyanın dört bir yanından (ABD, İngiltere ve hatta Osmanlı'dan kaçan) Yahudiler katıldı. General Allenby komutasındaki İngiliz ordusuyla birlikte Filistin Cephesi'ne sürüldüler. Şeria Vadisi'ndeki çatışmalarda ve Megiddo Muharebesi'nde Osmanlı ordusuna karşı doğrudan savaştılar.

- Askeri Miras: Yahudi Lejyonu, Osmanlı'nın Ortadoğu'dan tasfiye edilmesinde aktif rol oynadı. Bu lejyonda yetişen askerler (örneğin İsrail'in ilk başbakanı David Ben-Gurion), daha sonra Filistinli Araplara ve İngilizlere karşı savaşacak olan Haganah ve Irgun gibi yeraltı terör örgütlerinin(**), nihayetinde ise bugünkü İsrail Savunma Kuvvetleri'nin (IDF) kurucu kadrolarını oluşturdular. Diğer bir ifade ile Siyonist İsrail’in temellerinde terör örgütleri var diyebiliriz. 

3- “Demir Duvar”(***) İdeolojisi ve Bugünkü İsrail Siyasetine (Likud'a) Etkisi

Jabotinsky’nin 1923 yılında kaleme aldığı “Demir Duvar” (The Iron Wall) makalesi, Siyonist hareketin tarihindeki en etkili siyasi manifestolardan biridir. Bu makalede Jabotinsky, Filistinli Arapların kendi topraklarında bir Yahudi çoğunluğunu asla gönüllü olarak kabul etmeyeceklerini açıkça savunur.

- Doktrinin Özü: Jabotinsky'ye göre barış görüşmeleri veya ekonomik vaatler Arapları ikna etmeye yetmeyecektir. Bu nedenle, Siyonist hareketin tek seçeneği, Arapların yıkamayacağı askeri, siyasi ve psikolojik bir “Demir Duvar” inşa etmektir. Araplar bu duvarı yıkamayacaklarını ve Yahudi varlığını yok edemeyeceklerini anladıkları gün, ancak o zaman uzlaşmayı kabul edeceklerdir.

Fotoğraf: Benjamein Netanyahu  ve babası Ben-Zion Netanyahu ile birlikte..

- Likud Partisi ve Modern İsrail Sağının Kökeni: Jabotinsky’nin sekreteri olan Benzion Netanyahu, bugünkü İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’nun babasıdır. Jabotinsky'nin kurduğu Revizyonist Siyonizm hattı; Menahim Begin ve Yitzhak Şamir gibi liderler eliyle yürütülmüş ve bugünkü Likud Partisi'nin ideolojik omurgasını oluşturmuştur.

- Günümüz Politikalarına Yansıması: Modern İsrail siyasetinin Filistin sorununa yaklaşımı, Jabotinsky’nin “Demir Duvar” teorisinin harfiyen uygulanışıdır. Batı Şeria'ya inşa edilen devasa beton güvenlik duvarları, Gazze ablukası, iki devletli çözümün reddedilmesi ve Arap dünyasıyla (İbrahim Anlaşmaları gibi) Filistinlileri bypass ederek tepeden yapılan normalleşme çabaları, tamamen “askeri ve siyasi üstünlük kurarak boyun eğdirme” felsefesine dayanmaktadır.

Günümüz Perspektifi: Jabotinsky'nin Mirası Nasıl Değerlendirilmelidir?

Jabotinsky’nin bir asır önce kaleme aldığı bu itiraflar, ortaya koyduğu askeri metotlar ve medya stratejileri, bugün Ortadoğu’da yaşanan jeopolitik krizleri anlamak için en net yol göstericidir.

1-Doğal Jeopolitik Denge: Jabotinsky’nin “Siyonizm’in tek umudu Türk imparatorluğunun yıkılması idi” sözü, bölgedeki Türk varlığının ve tarihsel mirasının, Siyonist ideolojinin maksimalist ve yayılmacı hedefleri önünde her zaman en büyük doğal barikat olduğunu gösterir. Dün Osmanlı İmparatorluğu'na karşı yürütülen bu tasfiye stratejisi, bugün Türkiye Cumhuriyeti'nin bölgedeki güçlü varlığına karşı duyulan örtülü jeopolitik rahatsızlığın da tarihsel kökenidir.

2-Güç Odaklı Ortadoğu İnşası: Yahudi Lejyonu ve Demir Duvar doktrini, modern İsrail devletinin diplomatik müzakerelerle değil, sömürgeci güçlerle (dün İngiltere, bugün ABD) yapılan askeri ittifaklar ve sınır tanımayan bir askeri güç kullanımıyla inşa edildiğini kanıtlamaktadır.

Bugün Ze’ev Jabotinsky’nin hatıralarına baktığımızda, Siyonizm’in yalnızca diplomatik kulislerde değil, cephede ve bir imparatorluğun yıkımı üzerine kurulan askeri bir stratejiyle de ilerlediği görülmektedir. Jabotinsky’nin bir asır önce Türk hakimiyeti hakkında kurduğu sert cümlelerin arkasında ne yatıyordu? Siyonizm’in geleceğini Osmanlı’nın çöküşüne bağlayan bir vizyon mu, yoksa bu yıkımın içinde yer almış olmanın doğurduğu bir itiraf mı?

SİYONİZM, CHABAD VE LİKUD

Kitapta olmayan en güçlü bağlantı ise Ze'ev  Jabotinsky'nin en sadık öğrencisi ve Revizyonist Siyonizmin İsrail'deki lideri olan Menachem Begin CHABAD hareketine ve Lubavitcher Rebbe'ye derin bir saygı duyuyor olmasıdır. Begin, başbakanlığı döneminde kritik kararlar almadan önce sık sık CHABAD liderinin görüşlerine başvurmuştur.

Tarihsel İlişkileri

Menachem Begin, Jabotinsky'yi her zaman en büyük öğretmeni ve ideolojik babası olarak görmüştür. Jabotinsky'nin 1940'taki ani ölümünün ardından Begin, onun mirasını devralarak Irgun (Etzel) örgütünün lideri olmuş ve daha sonra Revizyonist çizgiyi İsrail parlamentosuna (Herut ve ardından Likud Partisi olarak) taşımıştır. Başbakanlığı döneminde bile meclis kürsüsünün arkasında daima Jabotinsky'nin büyük bir portresi yer almıştır.

Fotoğraf, 1939 yılında Polonya'nın Varşova kentinde düzenlenen Betar (Revizyonist Siyonist Gençlik Hareketi) konferansı sırasında çekilmiştir. Menachem Begin: Sol alt köşede, yuvarlak çerçeveli gözlükleri, kravatı ve Betar üniformasıyla oturan genç kişidir (o dönem Polonya Betar örgütünün lideridir). Ze'ev Jabotinsky: Sağ alt köşede, takım elbiseli, gözlüklü ve saçları kırlaşmış olarak oturan, hareketin kurucusu ve genel lideridir.

Bu bağlantı bizleri, Revizyonist Siyonizm'in kurucusu Ze'ev Jabotinsky'nin özel sekreterliğini yapan Ben-Zion Netanyahu’ya oradan Menachem Begin ve Begin tarafından kurulan LİKUD Partisi'ne ve nihayetinde Benjamein Netanyahu’ya götürecektir.

Hepsinin ortak noktası, çok fazla görünmeyene veya az bilinen CHABAD hareketi ile devam eden ilişki ve beraberliktir.

Tarihi 1977 Brooklyn Ziyareti ve Fotoğrafların Hikayesi

1977 yılında İsrail Başbakanı seçildikten hemen sonra, ABD Başkanı Jimmy Carter ile kritik bir diplomatik zirve gerçekleştirmek üzere Washington'a gitmiştir. Ancak Beyaz Saray'a gitmeden hemen önce, New York Brooklyn'deki CHABAD Genel Merkezi'ne (ünlü adıyla 770 Eastern Parkway) uğrayarak Lubavitcher Rebbe'yi ziyaret etmiştir.

Ayrıca nasıl Siyonist İsrail devletinde Osmanlının yıkılması öngörüldüyse bugün de aynı sürecin devamı olan “Büyük İsrail Projesi” için acaba Türkiye Cumhuriyeti Devletinin varlığı federasyon ile parçalanması mı gerekiyor. Tabii ki aynı durum, Kıbrıs için de geçerli ve hedef de ilk önce KKTC var!

Kaynaklar:

Jabotinsky, Ze'ev (Vladimir). (1945). The Story of the Jewish Legion. New York: Bernard Ackerman Inc. (Türkçe Çevirisi: İsrail'i Kur, İstanbul).

Jabotinsky, Ze'ev. (1923). "The Iron Wall" (Orijinal metin: O Zheleznoy Stene, Rassvet dergisi).

Netanyahu, Benzion. (1998). The Five Forefathers of Zionism: Pinsker, Herzl, Nordau, Zangwill and Jabotinsky. Tel Aviv: Yedioth Ahronoth.

Shlaim, Avi. (2000). The Iron Wall: Israel and the Arab World. New York: W. W. Norton & Company. (Modern İsrail siyasetinde Demir Duvar doktrininin analizi).

Öke, Mim Kemâl. (1982). Siyonizm ve Osmanlı Siyaseti (1897-1909). İstanbul: Üçdal Neşriyat. (İstanbul'daki Siyonist basın faaliyetleri üzerine dönemsel çalışma).

Kürkçüoğlu, Ömer. (1972). Osmanlı Devleti'ne Karşı Arap Ayaklanması ve Yahudi Lejyonu. Ankara Üniversitesi SBF Yayınları.

Segev, Tom. (2000). One Palestine, Complete: Jews and Arabs Under the British Mandate. New York: Metropolitan Books. (Haganah ve Irgun'un kuruluşu ve İngiliz Mandası dönemi askeri faaliyetleri).

Cumhuriyet hem dışarıdaki işgal ordularına hem de milletin bağımsızlık mücadelesini kişisel çıkarları uğruna engellemeye çalışan içerideki yapılara karşı verilen büyük mücadelenin sonucunda kurulmuştur. Bu uğurda dökülen kanlar, Cumhuriyet’in ne kadar ağır bedeller ödenerek kazanıldığının unutulmaması gereken göstergesidir.

Cumhuriyet’in değeri, ilan edildiği dönemin şartları göz önünde bulundurulduğunda çok daha iyi anlaşılır. Türkiye Cumhuriyeti; yoksul, yaralı ve yorgun bir halkın küllerinden yeniden doğma iradesinin eseridir. Cumhuriyet, bütün imkansızlıklara rağmen bağımsızlığına sahip çıkan Türk milletinin geleceğe duyduğu inancın adıdır.

Cumhuriyet’e gerçek anlamda bağlılık, halkından kopmuş kendi çıkarlarının peşinden giden yöneticilere koşulsuz itaat etmek değil; hukuka, milli egemenliğe, demokrasiye ve vatandaşların ortak haklarına sahip çıkmaktır.

Bugün Cumhuriyet’i, onun kuruluş ilkelerini ve Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ü hedef alanlara verilecek en güçlü cevap; demokrasiyi geliştirmek, adalete duyulan güveni yeniden tesis etmek, Köy Enstitüleri gibi nitelikli, milli ve parasız eğitimi yaygınlaştırmak, hukuk devletini güçlendirmek ve birbirine saygı duyan bir toplum oluşturmaktır. Bunun başarılması ise Cumhuriyet bilincine sahip, ortak değerler etrafında birleşebilen ve gerektiğinde bu değerleri savunma iradesi gösterebilen insanların dayanışmasıyla mümkündür.

Başta Cumhuriyetimizin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve silah arkadaşları olmak üzere, tam bağımsızlığımız uğruna mücadele eden bütün kahramanlarımızı rahmet, minnet ve saygıyla anıyorum.

29 Ekim Cumhuriyet Bayramımız kutlu olsun. Yaşasın Cumhuriyet.

Bir ülkenin yeraltındaki zenginliği, yer üstündeki insan hayatından daha değerli hâle geldiğinde, artık yalnızca madenciliği değil, o toplumun kalkınma anlayışını da sorgulamak gerekir.

Yer altında karanlık vardır. Fakat insanın en büyük karanlığı, ışığın bulunmadığı yerde değil, bildiği tehlikeyi görmezden geldiği yerde başlar.

23 Ekim 2026 tarihinde Zonguldak’ın Kilimli ilçesine bağlı Gelik beldesinde meydana gelen grizu patlamasında 3 madencimiz yaşamını yitirdi, 5 madencimiz yaralandı. Yaralılardan ikisinin durumunun ağır olduğu açıklandı. Artık onlar yalnızca bir haberin içinde geçen isimler değil; bir toplumun çalışma hayatına, üretim ahlakına ve insan yaşamına verdiği değeri sorgulaması gereken üç ayrı hayat hikâyesidir.

Bir kez daha yerin yüzlerce metre altında başlayan bir olay, yeryüzünde cevaplanmayı bekleyen sorular bıraktı.

Neden?

Bu soru yalnızca patlamayı başlatan fiziksel etkeni araştırmak için sorulmamalıdır. Çünkü metan gazının neden patladığını açıklamak bir mesele; insanların neden o patlamanın içinde kaldığını anlamak ise bambaşka bir meseledir.

Birincisi mühendisliğin, ikincisi ise mühendislikle birlikte yönetimin, hukukun, ekonominin, sosyolojinin ve nihayetinde toplumsal vicdanın konusudur.

Ve Türkiye’nin artık bu iki soruyu birbirinden ayırmadan yanıtlaması gerekmektedir.

Grizu: Doğanın Tehlikesi mi, İnsanın Yönetemediği Risk mi?

Grizu, yeraltı kömür ocaklarında açığa çıkan metan gazının havayla oluşturduğu yanıcı ve patlayıcı bir karışımdır.

Metan renksiz ve kokusuzdur. Kömür damarlarında ve çevresindeki kayaçlarda bulunabilir. Madencilik faaliyetleri sırasında serbest kalarak ocak havasına karışır. Havadaki metan oranı yaklaşık yüzde 5 ile yüzde 15 arasına ulaştığında ve uygun bir ateşleme kaynağı bulunduğunda patlama meydana gelebilir. Bu ateşleme kaynağı bir elektrik arkı, mekanik kıvılcım, sıcak bir yüzey veya uygun koşullarda kullanılan başka bir enerji kaynağı olabilir.

Ancak burada önemli bir bilimsel ayrım vardır. Uygun havalandırma, sürekli gaz ölçümü, otomatik alarm ve enerji kesme sistemleri, metan drenajı, patlamaya dayanıklı ekipmanlar ve güvenli üretim planlaması bu bilgi birikiminin uygulamalarıdır.

Nitekim TMMOB Maden Mühendisleri Odası da Kilimli patlamasının ardından yaptığı açıklamada, grizu tehlikesinin bilimsel ve teknik yöntemlerle kontrol altına alınabileceğini vurgulamıştır.

Öyleyse temel sorumuz değişiyor: Tehlikenin nasıl oluştuğunu biliyorsak ve onu önleyecek teknolojilere de sahipsek, neden hâlâ aynı acıları yaşıyoruz? Bu sorunun cevabı yalnızca ocakların derinliklerinde aranamaz.

Bazen cevap, bir üretim takviminde, ertelenmiş bir bakım kararında, dikkate alınmamış bir risk bildiriminde ya da işçinin itiraz etmekten çekindiği bir çalışma düzeninde saklı olabilir. Bunlar Kilimli’de gerçekleştiği kanıtlanmış ihmaller değildir. Ancak her maden kazası soruşturmasında araştırılması gereken olasılıklar vardır.

Metanın varlığı doğal bir jeolojik olgudur. Metanın ölümcül bir patlama riskine dönüşmesi ise teknik ve kurumsal önlemlerle yönetilmesi gereken bir süreçtir. Bugün maden mühendisliği, metanın hangi koşullarda birikebildiğini, hangi yöntemlerle uzaklaştırılacağını ve tehlikeli yoğunlukların nasıl tespit edileceğini bilmektedir.

Uygun havalandırma, sürekli gaz ölçümü, otomatik alarm ve enerji kesme sistemleri, metan drenajı, patlamaya dayanıklı ekipmanlar ve güvenli üretim planlaması bu bilgi birikiminin uygulamalarıdır.

Nitekim TMMOB Maden Mühendisleri Odası da Kilimli patlamasının ardından yaptığı açıklamada, grizu tehlikesinin bilimsel ve teknik yöntemlerle kontrol altına alınabileceğini vurgulamıştır.

Öyleyse temel sorumuz, başka bir boyutta tekrar kendi kendini değiştirmektedir: Tehlikenin nasıl oluştuğunu biliyorsak, onu önleyecek teknolojilere de sahipsek, neden hâlâ aynı acıları yaşıyoruz?

Bu sorunun cevabı yalnızca ocakların derinliklerinde aranamaz. Bazen cevap, bir üretim takviminde, ertelenmiş bir bakım kararında, dikkate alınmamış bir risk bildiriminde ya da işçinin itiraz etmekten çekindiği çalışma düzeninde saklı olabilir. Bunlar Kilimli’de gerçekleştiği kanıtlanmış ihmaller değildir. Ancak her maden kazası soruşturmasında araştırılması gereken olasılıklar vardır.

Kilimli’nin Bize Sorduğu Asıl Soru

Kilimli’deki patlamanın ardından Zonguldak Cumhuriyet Başsavcılığı soruşturma başlattı; bilirkişi heyeti oluşturuldu. İşletme sahibi ve iş güvenliği uzmanı hakkında gözaltı kararı verildi. Olayın kesin teknik nedenleri ve varsa sorumluluklar, devam eden adli ve idari incelemelerle belirlenecektir.

Bu süreçte peşin hükümlerden kaçınmak adaletin gereğidir.

Ancak soruşturmanın sonuçlanmasını beklemek, madencilik sisteminin yapısal sorunlarını tartışmayı ertelemek anlamına gelmemelidir.

Kilimli bize şu soruyu sordurmalıdır: Bir maden ocağında üretim başlamadan önce risklerin tamamı bilimsel yöntemlerle değerlendiriliyor mu?

Gaz ölçüm sistemleri yalnızca mevzuatın gerektirdiği bir donanım olarak mı bulunuyor, yoksa üretimi gerektiğinde durdurabilecek gerçek bir güvenlik mekanizması olarak mı çalışıyor?

Bir işçi tehlike gördüğünde, işini kaybetme korkusu yaşamadan çalışmayı durdurma hakkını kullanabilir mi?

Denetim, yalnızca belirli tarihlerde yapılan bir kontrol mü, yoksa madenin günlük yaşamının ayrılmaz bir parçası mı?

Ve belki de en önemlisi:

Bir işletmenin başarısı, çıkardığı kömürün tonuyla mı, yoksa her vardiyanın sonunda sağ salim evine dönen insanların varlığıyla mı ölçülüyor? Çünkü bir madende gerçek verimlilik, insan hayatından tasarruf edilerek elde edilen üretim artışı değildir.

Gerçek verimlilik, güvenli üretimin sürdürülebilir hâle getirilmesidir.

Soma’dan Amasra’ya: Acının Tekrar Eden Hafızası

Türkiye’nin madencilik tarihi, yalnızca yeraltı kaynaklarının çıkarılma tarihi değildir. Aynı zamanda büyük emeklerin, dayanışmanın, teknik ilerlemenin ve ağır kayıpların tarihidir.

1992 Kozlu, 2014 Soma, 2022 Amasra…

Farklı dönemler, farklı işletmeler, farklı teknik koşullar ve farklı olay zincirleri. Bütün bu faciaları tek bir nedene indirgemek bilimsel olarak doğru değildir.

Ancak hepsi bize ortak ve hiç değişmeyen tartışmayı hatırlatır:

Bir toplum yaşadığı felaketi hatırlamakla mı yetiniyor, yoksa o felaketten kurumsal bilgi üreterek geleceğini gerçekten değiştiriyor mu

Sosyolojide kolektif hafıza, yalnızca geçmişte yaşananların hatırlanması değildir. Toplumun bu deneyimleri ortak değerlerine, kurumlarına ve davranışlarına dönüştürme biçimidir.

Bir felaketin yıldönümünde kaybettiklerimizi anmak elbette önemlidir. Fakat asıl toplumsal olgunluk, o felaketin ardından hangi riskin ortadan kaldırıldığında, hangi güvenlik standardının geliştirildiğinde, hangi kurumsal davranışın değiştirildiğinde ortaya çıkar.

Anma törenleri hafızayı yaşatır.

Önleyici kurumlar ise hayatı korur.

Kilimli’den çıkarılacak ders, yalnızca geçmişteki faciaların yeniden hatırlanması olmamalıdır.

Kilimli, Türkiye’nin maden güvenliği konusundaki birikmiş deneyimlerini yeniden değerlendirmesine vesile olmalıdır.

Bir Ülkenin Kalkınması İnsan Hayatından Ayrı Düşünülebilir mi?

Modern ekonomi çoğu zaman üretimi sayılar üzerinden anlatır.

Ton, kapasite, maliyet, yatırım, büyüme, verimlilik…

Bunların tamamı ekonomik hayatın gerekli göstergeleridir.

Ancak insanı yalnızca üretim sürecinin bir unsuru olarak gören kalkınma anlayışı, zamanla kendi ahlaki temelini zayıflatır. İktisatçı ve filozof Amartya Sen’in kalkınmayı insanın gerçek özgürlüklerinin genişlemesiyle ilişkilendiren yaklaşımı, burada önemli bir düşünsel ufuk açmaktadır.

Kalkınma, yalnızca daha fazla üretmek değildir.

İnsanın daha güvenli, daha sağlıklı, daha onurlu ve daha öngörülebilir bir hayat sürdürebilmesidir.

Bir maden işçisinin çalışma gününün sonunda ailesine kavuşabilmesi, ekonomik gelişmenin dışında kalan duygusal bir beklenti değil; kalkınmanın insani niteliğini gösteren temel ölçütlerden biridir. Çünkü yeraltından çıkarılan kömür, yer üstündeki yaşamı kolaylaştırmak içindir.

Yaşamı koruyamayan üretimin başarısını hangi ölçüde değerlendirebiliriz?

Burada madenciliği reddeden bir yaklaşım söz konusu değildir. Türkiye’nin enerji güvenliği, sanayi üretimi ve yeraltı kaynaklarının değerlendirilmesi elbette önemlidir. Fakat enerji güvenliği ile işçi güvenliği birbirinin alternatifi değildir.

Aksine, güvenli madencilik olmadan sürdürülebilir bir enerji politikası da kurulamaz.

Ekonomik sürdürülebilirlik ile insan hayatının korunması, birbirine rakip değil, birbirini tamamlayan iki temel sorumluluktur.

Teknoloji İlerlerken Güvenlik Neden Aynı Hızla İlerlemiyor?

Bugün yapay zekâdan, akıllı şehirlerden, dijital ikizlerden ve otonom sistemlerden söz ediyoruz.

Makinelerin arızalarını önceden tahmin edebilen algoritmalar geliştiriyoruz. Yeraltı yapılarının üç boyutlu modellerini oluşturabiliyoruz. Sensör ağları aracılığıyla sıcaklığı, gaz yoğunluğunu, hava akımını ve ekipman davranışlarını izleyebiliyoruz.

Peki bu teknolojik birikimi madencilik güvenliğine hangi ölçüde taşıyoruz?

Bir maden ocağında metan sensörlerinin ölçümleri, havalandırma verileri, üretim hareketleri ve geçmiş risk kayıtları bütünleşik bir sistemde değerlendirildiğinde, tehlikeli eğilimlerin daha erken fark edilmesi mümkün olabilir.

Yapay zekâ destekli sistemler bu verilerdeki olağan dışı değişimleri belirlemeye yardımcı olabilir.

Ancak burada teknolojiye ilişkin önemli bir yanılgıdan kaçınmak gerekir.

Yapay zekâ, güvenliğin kendisi değildir; doğru tasarlanmış güvenlik sistemini güçlendiren bir araçtır. Bir algoritmanın tahmini, güvenilir gaz ölçümünün, uygun havalandırmanın, otomatik koruma sistemlerinin veya yetkin bir maden mühendisinin yerini tutamaz.

Üstelik sensörlerin arızalanması, verilerin eksik olması ya da iletişim ağlarının kesilmesi durumunda sistemin güvenli bir şekilde çalışmaya devam etmesi gerekir. Bu nedenle Türkiye’de maden güvenliğinin geleceği yalnızca dijitalleşmeye değil, güvenlik kültürünün mühendislik ilkeleriyle birlikte yeniden güçlendirilmesine de dayanmalıdır. Teknoloji, ancak insan hayatını önceleyen bir yönetim anlayışı içinde anlam kazanır.

Madencilikte Yeni Bir Güvenlik Kültürü Nasıl İnşa Edilebilir?

Kilimli’den sonra üzerinde durulması gereken mesele, yeni bir düzenlemenin duyurulmasından daha geniştir. Türkiye’nin maden güvenliğinde ölçülebilir, denetlenebilir ve sürekli geliştirilebilir bir kurumsal yapı üzerinde yoğunlaşması gerekmektedir.

Bunun için birbirini tamamlayan altı temel yaklaşım öne çıkmaktadır.

Birincisi, tehlikeyi üretimden önce yönetmek. Metan drenajı, jeolojik risk analizleri, kontrol sondajları ve havalandırma projeleri, üretim planlamasının vazgeçilmez koşulları olmalıdır. Üretim hedefleri, güvenlik koşullarını belirlememelidir; güvenlik koşulları, üretimin sınırlarını belirlemelidir.

İkincisi, sürekli ve doğrulanabilir gaz izleme sistemleri. Gaz yoğunluğu yalnızca belirli aralıklarla değil, riskin niteliğine uygun olarak sürekli sistemlerle takip edilmeli; kritik eşiklerde alarm, enerji kesme ve tahliye prosedürleri güvenilir bir şekilde devreye girmelidir.

Üçüncüsü, bağımsız ve uzmanlaşmış denetim. Denetim mekanizmaları yalnızca evrak uygunluğunu değil, ocaktaki gerçek çalışma koşullarını da değerlendirmelidir. Bulguların giderilmesi takip edilmeli, tekrarlayan riskler sistematik bir biçimde analiz edilmelidir.

Dördüncüsü, işçinin güvenlik kararlarına katılması. Yeraltındaki tehlikeyi ilk fark eden kişi çoğu zaman doğrudan o ortamda çalışan madencidir. İşçilerin risk bildirimlerinin ciddiye alınması, korunması ve sonuçlandırılması kurumsal bir zorunluluk olarak görülmelidir.

Beşincisi, üniversite, kamu ve sektör iş birliği. Maden mühendisliği bölümleri, araştırma merkezleri, işletmeler ve ilgili kamu kurumları; gaz izleme, havalandırma, acil durum yönetimi ve insan faktörleri üzerine ortak araştırma programları geliştirmelidir.

Altıncısı, kazalardan öğrenen kurumsal hafıza. Her ciddi olayın ardından teknik bulguların uygun ölçüde paylaşılması, benzer risklere sahip işletmelerin önlem almasını sağlayabilir. Soruşturmanın amacı yalnızca geçmişte ne olduğunu açıklamakla sınırlı kalmamalı; gelecekte aynı olayın nasıl engelleneceğini de ortaya koymalıdır.

Bütün bunların merkezinde tek bir ilke bulunmalıdır: Üretimi durdurmak ekonomik bir maliyet doğurabilir. Ancak insan hayatını kaybetmenin telafisi yoktur.

Karanlığın Sosyolojisi: İşçinin Sessizliği, Kurumun Sorumluluğu

Madencilik güvenliğinin göz ardı edilen boyutlarından biri de çalışma hayatının sosyolojisidir.

Bir kurumun güvenlik düzeyi yalnızca sahip olduğu cihazlarla değil, çalışanlarının tehlikeyi dile getirme özgürlüğüyle de ölçülür. İşçi, risk bildirdiğinde cezalandırılacağını düşünüyorsa, en gelişmiş teknoloji bile yetersiz kalabilir.

Bir mühendis üretimin durdurulması gerektiğini söylediğinde, kararının kurumsal olarak destekleneceğinden emin değilse, güvenlik kültürü kırılganlaşır. Bir yönetici, başarıyı yalnızca günlük üretim miktarıyla değerlendirdiğinde, farkında olmadan tehlikeli davranışları teşvik eden bir ortam yaratabilir.

Bu ihtimaller, belirli bir işletmeye yönelik suçlamalar değil; örgüt sosyolojisinin ve iş güvenliği araştırmalarının üzerinde durduğu yapısal risklerdir.

Sosyolog Ulrich Beck’in risk toplumu yaklaşımı burada yeniden değerlendirmeye değerdir. Modern toplum yalnızca zenginlik üretmez; üretim süreçleri içinde yeni riskler de ortaya çıkar. Dolayısıyla ilerlemenin ölçüsü, riskin tamamen ortadan kalktığını iddia etmek değil, onu bilimsel bilgi ve kamusal sorumlulukla yönetebilme kapasitesidir.

Madencilikte de asıl mesele budur.

Yeraltındaki metanı kontrol etmek mühendisin görevidir.

Fakat riskin gizlenmediği, bilginin bastırılmadığı ve güvenliğin ekonomik baskılar karşısında korunabildiği bir çalışma düzeni oluşturmak, tüm kurumların ortak sorumluluğudur.

Bir madenin en önemli güvenlik donanımlarından biri, tehlike karşısında susmak zorunda kalmayan insandır.

Kilimli’den Alınacak Ders: Bir Daha Yaşanmasın Demek Yeterli mi?

Her büyük acının ardından aynı cümleyi kuruyoruz:

Bir daha yaşanmasın. Bu temenni, insan olmanın doğal ve içten bir ifadesidir. Ancak temenniler tek başına bir güvenlik sistemi oluşturmaz.

Bir daha yaşanmaması için ölçmek gerekir.

Denetlemek gerekir.

Eğitmek gerekir.

Bilgiyi paylaşmak, hataları araştırmak, tehlikeli alışkanlıkları değiştirmek ve gerektiğinde üretimi durdurabilmek gerekir.

Kilimli’de yaşamını yitiren üç madencimizin ardından sorulması gereken soru, yalnızca o sabah neyin yanlış gittiği değildir.

Daha derin soru şudur:

O sabahı mümkün kılan koşulların hangileri önceden bilinebilir, hangileri önlenebilir ve hangileri değiştirilebilir?

Bu soruya verilecek bilimsel ve kurumsal cevap, yalnızca Kilimli’nin değil, Türkiye’de yer altında çalışan tüm insanların geleceği açısından da önem taşımaktadır. Çünkü bir toplumun gelişmişliği, karşılaştığı felaketlerin büyüklüğüyle değil, onlardan ders çıkarma ve tekrarını önleme iradesiyle de anlaşılır.

Zonguldak, Türkiye’nin emek hafızasında ayrı bir yere sahiptir. Kömürün karası, o şehrin yalnızca toprağına değil, edebiyatına, türkülerine, aile hikâyelerine ve kuşaklar boyunca taşınan ortak belleğine de işlemiştir. Orada madencilik yalnızca bir meslek değildir.

Bir hayat biçimidir.

Bir kuşağın diğerine devrettiği emektir.

Bu nedenle Kilimli’den yükselen acı, yalnızca bir bölge meselesi olarak görülmemelidir.

Bu, Türkiye’nin insanı, emeği, bilimi ve kalkınmayı hangi değerler düzeni içinde bir araya getireceğine ilişkin ortak bir sorudur.

Ve belki de bugün kendimize sormamız gereken en önemli soru şudur:

Yerin altındaki kaynakları çıkarmakta gösterdiğimiz kararlılığı, o kaynakları çıkaran insanların hayatını korumakta da gösterebiliyor muyuz?

Çünkü medeniyet, yalnızca toprağın derinliklerinden ne kadar zenginlik çıkarabildiğimizle ölçülmez. O derinliklere gönderdiğimiz insanları ne kadar güvenle yeniden gün ışığına çıkarabildiğimizle de ölçülür.

Kömür yeniden çıkarılabilir. Üretim yeniden başlayabilir. Ekonomik kayıplar zamanla telafi edilebilir. Fakat bir insanın yarım kalan hayatı hiçbir üretim bilançosunda yeniden kazanılamaz.

Kilimli’nin bize bıraktığı en ağır ve en değerli ders budur.

Ve unutmayalım:

Bir ülkenin gerçek zenginliği, yerin altında sakladığı madenlerde değil; o madenleri gün ışığına sağ salim çıkarabilen insanlarında saklıdır.